Văn hóa, công nghệ và sáng tạo: Động lực tăng trưởng mới
Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng cùng các định hướng chiến lược tại Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam; đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học và công nghệ nhằm tạo bứt phá về năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh; hình thành hệ sinh thái văn hóa gắn với môi trường số, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát huy vai trò của cộng đồng doanh nghiệp.
Xu thế hội tụ giữa văn hóa, công nghệ và sáng tạo đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu. Sự phát triển của các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, blockchain, thực tế ảo cùng các nền tảng truyền thông số đang định hình một hệ sinh thái mới cho văn hóa. Trong đó, công nghệ vừa là công cụ, vừa mở ra môi trường để văn hóa Việt Nam tiếp cận công chúng rộng hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn.
Phát triển văn hóa trong thời đại mới vì thế không thể tách rời khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Quan trọng hơn, cần nhận diện sự thay đổi trong chính cách thức giá trị văn hóa được tạo lập, sở hữu và chuyển hóa thành giá trị mới.
Bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số nhận định, Việt Nam có nguồn tài nguyên lớn là văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người. Công nghệ số và AI đang tạo ra những phương thức mới để nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, xác lập quyền sở hữu và đưa những giá trị đó ra thị trường.
Theo bà Nguyễn Thị Bích Lan, vấn đề đặt ra là làm thế nào để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ; biến tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo; từ đó chuyển hóa sản phẩm sáng tạo thành giá trị kinh tế, thương hiệu và năng lực cạnh tranh của Việt Nam.
IP văn hóa (tài sản trí tuệ văn hóa) có thể được hiểu là những sáng tạo được phát triển từ tài nguyên văn hóa như nhân vật, câu chuyện, tác phẩm, buổi biểu diễn, biểu tượng hay đặc sản địa phương, gắn với các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ cụ thể và có chủ sở hữu rõ ràng. Khi được xác lập và bảo hộ, những tài sản này có thể được khai thác qua nhiều ngành, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch, với sự hỗ trợ của công nghệ, qua đó biến bản sắc văn hóa thành giá trị kinh tế và năng lực cạnh tranh.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhấn mạnh, để một giá trị văn hóa thực sự bước vào nền kinh tế sáng tạo, giá trị đó phải vận hành trong một chuỗi liên tục và toàn diện: từ chủ thể nắm giữ di sản, qua đội ngũ sáng tạo, sự hỗ trợ của công nghệ, năng lực quản trị của doanh nghiệp đến thương mại hóa trên thị trường.
Sự dịch chuyển trong chuỗi giá trị đặt ra những vấn đề pháp lý và thực tiễn cấp thiết: Ai có quyền đối với chất liệu ban đầu? Những đóng góp sáng tạo mới được xác lập và bảo vệ như thế nào? Lợi ích từ quá trình thương mại hóa được phân bổ ra sao để cộng đồng nắm giữ di sản không đứng ngoài dòng chảy kinh tế được tạo ra từ chính nguồn lực của mình?
Đây là lý do sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực văn hóa không chỉ là câu chuyện bảo vệ bản quyền sau khi một sản phẩm được tạo ra. IP văn hóa cần được xác định là một thành tố cốt lõi, tham gia ngay từ đầu vào quá trình tạo lập và vận hành giá trị.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, nếu quyền đối với chất liệu ban đầu không rõ ràng, nhà sáng tạo sẽ gặp rào cản lớn. Nếu không bảo đảm hài hòa lợi ích của cộng đồng, việc khai thác sẽ thiếu tính bền vững. Nếu thiếu một khung pháp lý rõ ràng, doanh nghiệp cũng sẽ ngần ngại đầu tư nguồn lực. Do đó, IP văn hóa cần được đặt trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ nhận diện nguồn gốc, chủ thể và quyền; đến sáng tạo, khai thác, thương mại hóa và chia sẻ lợi ích hài hòa.
Cùng với đó, công nghệ đang làm thay đổi quy mô và tốc độ của chuỗi giá trị văn hóa. Công nghệ cho phép lưu trữ tốt hơn, mở rộng khả năng tiếp cận và đưa những giá trị từng chỉ tồn tại trong một không gian, cộng đồng hay địa phương đến với công chúng ở quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, công nghệ không tự tạo ra giá trị văn hóa. Công nghệ chỉ phát huy tối đa sức mạnh khi được đặt trong một hệ sinh thái đồng bộ, với dữ liệu chất lượng, nội dung đặc sắc, đội ngũ sáng tạo, mô hình kinh doanh hiệu quả và môi trường pháp lý minh bạch.
“Mục tiêu cuối cùng của chúng ta không phải là đưa công nghệ vào văn hóa một cách đơn thuần, mà là thiết lập một hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh, nơi văn hóa cung cấp chất liệu để sáng tạo, tạo ra giá trị mới; công nghệ mở rộng khả năng lan tỏa; doanh nghiệp đưa sản phẩm bứt phá trên thị trường và Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, ‘khớp nối’ giữ nhịp phát triển. Đây chính là nền tảng cốt lõi để văn hóa thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế sáng tạo, đóng góp thiết thực vào sự bứt phá kinh tế của Việt Nam”, bà Nguyễn Thị Hoàng Lan nhấn mạnh.
Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu chuyển dịch vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, từ quản lý đơn thuần sang kiến tạo và kết nối nguồn lực. Trong đó, cần tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý với cộng đồng sáng tạo và các chủ thể văn hóa; giữa doanh nghiệp công nghệ với những bài toán thực tế của văn hóa, di sản, du lịch; đồng thời mở rộng không gian kết nối giữa ý tưởng sáng tạo với dòng vốn đầu tư, doanh nghiệp và thị trường tiêu dùng.
Trong nền kinh tế sáng tạo, để một ý tưởng thực sự trở thành tài sản, giá trị của nó phải được nhận diện, xác lập, bảo vệ và khai thác. Công nghệ tạo ra những phương thức sáng tạo mới, nhưng sở hữu trí tuệ là một trong những cơ chế quan trọng giúp chuyển những kết quả sáng tạo đó thành giá trị kinh tế và năng lực cạnh tranh.
Công nghệ mở đường, IP tạo giá trị
Bà Trần Thị Tám, Giám đốc IPCOM VIETNAM cho biết, Việt Nam có nhiều sản phẩm văn hóa như phim ảnh, các cuộc biểu diễn, bản nhạc, lễ hội, điểm đến, sản phẩm làng nghề và hàng lưu niệm thủ công. Khi được nhìn dưới góc độ sở hữu trí tuệ, những sản phẩm này có thể gắn với nhiều đối tượng quyền khác nhau như quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận.
Theo bà Trần Thị Tám, IP văn hóa có thể được xem là những sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa có khả năng khai thác lặp lại qua nhiều ngành, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch. Chính khả năng khai thác nhiều lần và trên nhiều lĩnh vực khiến việc xác lập, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trở thành một yêu cầu quan trọng.
Đáng chú ý, công nghệ đang hỗ trợ ngày càng mạnh mẽ cho quá trình phát triển và khai thác IP văn hóa. Trong số hóa di sản, công nghệ có thể hỗ trợ quét 3D các di sản, vector hóa hoa văn để hình thành các kho dữ liệu, kho tài sản có thể khai thác và cấp phép. Các công nghệ như trình chiếu mapping, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), sân khấu thực cảnh hay các thiết bị tương tác cũng mở ra những phương thức mới để công chúng tiếp cận di sản.
Thực tế tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy công nghệ số, mapping có thể tạo ra những trải nghiệm mới cho du khách vào ban đêm. Tại Hoàng thành Thăng Long, công nghệ mapping 3D cũng được ứng dụng để tăng sức hấp dẫn của không gian di sản.
Ở lĩnh vực âm nhạc, việc khai thác chất liệu truyền thống để tạo ra các sản phẩm mới đang cho thấy khả năng đưa văn hóa đến gần hơn với công chúng trẻ. MV “Bắc Bling” với hơn 300 triệu lượt xem kể từ tháng 3/2026 là một ví dụ được bà Trần Thị Tám nhắc đến về việc sử dụng chất liệu âm nhạc truyền thống để tạo nên một sản phẩm có sức lan tỏa lớn.
Tương tự, chất liệu Hát xẩm Hà Nội được Soobin Hoàng Sơn và SS Label khai thác, phát triển thành một tác phẩm mới, trước hết được biểu diễn trong concert cá nhân, sau đó tiếp tục được thực hiện thành MV và trình diễn rộng rãi.
Những trường hợp này cho thấy, khi chất liệu văn hóa truyền thống được tiếp cận bằng phương thức sáng tạo mới, khả năng tiếp cận công chúng đại chúng, đặc biệt là khán giả trẻ, có thể được mở rộng. Từ đó, văn hóa truyền thống không chỉ được tiếp nối mà còn có thêm cơ hội bước vào những không gian khai thác mới, tạo ra giá trị mới và hướng tới thị trường quốc tế.
Theo các chuyên gia, nếu IP công nghệ thường tạo lợi thế từ giải pháp kỹ thuật và khả năng ứng dụng, IP Văn hóa có thể tạo giá trị từ bản sắc, giá trị con người của một quốc gia, câu chuyện sáng tạo và khả năng tạo kết nối cảm xúc với công chúng. Tuy nhiên, để IP văn hóa sáng tạo thực sự trở thành tài sản, các dự án cần quan tâm đến chiến lược sở hữu trí tuệ ngay từ đầu: Xác định chủ thể quyền, bảo hộ các yếu tố sáng tạo, quyền khai thác, cơ chế hợp tác và phân chia lợi ích.
Đặc biệt, khi khai thác chất liệu truyền thống, cần phân biệt giữa những giá trị văn hóa được cộng đồng cùng gìn giữ với những yếu tố sáng tạo mới có thể xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Việc phát triển IP Văn hóa Việt Nam vì vậy cần đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và tôn trọng quyền, ghi nhận đóng góp cũng như bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng. Trong bối cảnh AI và các nền tảng số đang mở rộng mạnh mẽ khả năng sáng tạo, phân phối và tiếp cận thị trường, năng lực quản trị IP càng trở thành một mắt xích quan trọng của Kinh tế sáng tạo Việt Nam.
