Đưa 'huyền thoại' Việt lên sân khấu bằng ngôn ngữ công nghệ

Vở xiếc “Sơn Thần Thuỷ Quái” đã tạo ra một hiện tượng hiếm có trong ngành Xiếc Việt Nam khi hơn 1.200 chỗ ngồi của sân khấu Rạp Xiếc Trung ương liên tục “kín chỗ”.

Sơn Thần Thủy Quái không phải câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, Rạp Xiếc Trung ương từng dàn dựng vở Sơn Tinh - Thủy Tinh, trong đó Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Tống Toàn Thắng đảm nhận vai Sơn Tinh. Hai thập niên sau, câu chuyện trở lại với diện mạo mới, cho thấy sự vận động của nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh công nghệ ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo.

Đổi mới sáng tạo ngành Văn hoá, Thể thao và Du lịch bắt đầu từ rạp xiếc, nhà hát, bảo tàng và trường học, để đưa khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào cuộc sống, phục vụ nhân dân, đóng góp cho tăng trưởng kinh tế của đất nước.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh

Công nghệ mở rộng sân khấu truyền thống

Sau hơn 40 năm gắn bó với nghề xiếc, NSND Tống Toàn Thắng vẫn giữ quan niệm: Nghệ thuật muốn tồn tại phải vận động cùng đời sống. Với xiếc, kỹ thuật biểu diễn, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ luôn là những giá trị cốt lõi. Tuy nhiên, trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng khả năng biểu đạt thông qua âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những phương thức kể chuyện mới.

Điều quan trọng là các yếu tố này phải phục vụ câu chuyện nghệ thuật, không biến xiếc thành một cuộc trình diễn công nghệ. Bởi vậy, những câu chuyện Việt Nam như Thạch Sanh, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Tấm Cám, hình tượng người lính hay con người vùng biên giới trở thành nguồn chất liệu để sáng tạo những tác phẩm mang dấu ấn riêng.

NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ: “Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam”.

Từ một nghệ sĩ biểu diễn, NSND Tống Toàn Thắng dần đảm nhận trách nhiệm định hướng nghệ thuật cho cả một tập thể. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở vị trí công tác mà còn ở tư duy làm nghề. Sân khấu không còn đơn thuần là nơi một cá nhân thể hiện khả năng, mà trở thành không gian sáng tạo chung của đạo diễn, nghệ sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ sân khấu, kỹ thuật viên và đội ngũ công nghệ.

“Công nghệ không được làm người nghệ sĩ nhỏ đi”

Trong tư duy sáng tạo của NSND Tống Toàn Thắng, công nghệ như 3D mapping, ánh sáng, hình ảnh và các hình thức trình chiếu không phải đích đến, mà là phương tiện mở rộng khả năng kể chuyện của sân khấu.

“Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu ‘hoành tráng’ hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”, NSND Tống Toàn Thắng khẳng định.

Khoa học công nghệ và chuyển đổi số không phải là cuộc đua bổ sung những hiệu ứng mới cho sân khấu, mà là thay đổi cách nghĩ, cách làm, cách sáng tạo nghệ thuật, dùng dữ liệu và công nghệ để tạo ra ngôn ngữ biểu diễn mới, để kể câu chuyện nghệ thuật theo cách mới, để nghệ sĩ có thêm công cụ sáng tạo và thăng hoa.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng.

Với Sơn Thần Thủy Quái, cách tiếp cận này được thể hiện qua sự kết hợp giữa hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ. Nếu công nghệ chỉ được sử dụng để tạo phông nền núi non, biển cả, hiệu quả chủ yếu dừng ở trang trí. Khi các yếu tố công nghệ tham gia trực tiếp vào việc kể chuyện, không gian sân khấu được mở rộng, tạo điều kiện để nghệ sĩ tương tác với hình ảnh và môi trường biểu diễn, hình thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất.

Cách làm này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với người nghệ sĩ. Bên cạnh việc thực hiện những động tác kỹ thuật, họ cần hiểu vị trí của từng động tác trong tổng thể tác phẩm, ý nghĩa đối với câu chuyện và khả năng tạo cảm xúc cho khán giả. Từ đó, tư duy nghề nghiệp chuyển từ việc biểu diễn một tiết mục sang tham gia sáng tạo một tác phẩm hoàn chỉnh.

Đưa xiếc đến gần khán giả trẻ

Đổi mới sân khấu không chỉ nằm ở phương thức biểu đạt mà còn ở khả năng tiếp cận công chúng. Một trong những hướng đi NSND Tống Toàn Thắng quan tâm là xây dựng những vở diễn có nhân vật, hình ảnh và thế giới gần gũi với trò chơi điện tử mà giới trẻ yêu thích, sau đó chuyển hóa thành ngôn ngữ xiếc. Ông cũng tính đến khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra những sản phẩm giao thoa giữa hai lĩnh vực.

Mục tiêu không phải biến sân khấu xiếc thành trò chơi điện tử, mà tìm kiếm điểm kết nối với những mối quan tâm của khán giả trẻ, qua đó giúp họ nhận ra sức hấp dẫn của nghệ thuật biểu diễn truyền thống.

Cùng với đổi mới nội dung, chuyển đổi số còn thể hiện ở phương thức phục vụ khán giả. Nền tảng bán vé trực tuyến giúp người xem tra cứu lịch diễn, chủ động lựa chọn chỗ ngồi và thanh toán thuận tiện. Những thay đổi trong vận hành góp phần đưa đơn vị nghệ thuật đến gần công chúng hơn, thay vì chỉ trông chờ khán giả tìm đến rạp theo cách truyền thống.

Để hiện thực hóa ý tưởng nghệ thuật, Liên đoàn Xiếc Việt Nam huy động khoảng 40 nghệ sĩ biểu diễn trực tiếp trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người. Sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương được cải tạo thành sân khấu nước, với hệ thống phun gồm gần 300 ống nước và hệ thống thoát nước.

Các doanh nghiệp công nghệ số LumiShow, VietArt tham gia sản xuất hình ảnh đồ họa, xây dựng không gian nghệ thuật số và hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình. Trong quá trình sáng tạo, các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng, thử nghiệm phương án tạo hình và hình dung thế giới sân khấu.

Từ núi rừng, biển cả đến không gian thần thoại và những lớp hình ảnh chuyển động, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên trực quan hơn. Các phương án phù hợp tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D mapping, bảo đảm đáp ứng kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ.

AI vì thế không chỉ xuất hiện ở khâu hoàn thiện hình ảnh, mà tham gia từ quá trình hình dung và xây dựng thế giới sân khấu. Tuy nhiên, công nghệ vẫn đóng vai trò hỗ trợ; quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện thuộc về những người làm nghệ thuật.

Âm nhạc cũng là yếu tố kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như: Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật. Ở cao trào cuộc đối đầu giữa Đất và Nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, góp phần tạo nên không khí kịch tính.

Sức hấp dẫn của Sơn Thần Thủy Quái không đến từ một công nghệ riêng lẻ, mà từ sự phối hợp giữa kỹ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian, âm nhạc và công nghệ trong tổng thể dàn dựng.

Sự kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại trong Sơn Thần Thủy Quái cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Công nghệ không chỉ tạo hiệu ứng thị giác, mà còn có thể trở thành một thành tố của quá trình sáng tạo, góp phần đưa những câu chuyện văn hóa quen thuộc đến gần hơn với công chúng đương đại.

Trong bối cảnh thị hiếu khán giả thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi người trẻ ngày càng quen thuộc với hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và các sản phẩm đa phương tiện, bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức biểu đạt. Những giá trị cốt lõi có thể được tiếp nối bằng phương thức kể chuyện mới, miễn là quá trình đổi mới không làm mất đi bản sắc và tinh thần của tác phẩm.

Từ một vở diễn cụ thể, vấn đề đặt ra là làm thế nào để công nghệ trở thành động lực đổi mới nghệ thuật truyền thống, thay vì chỉ tạo nên những hiện tượng riêng lẻ.

Hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp: Mở rộng nguồn lực sáng tạo

Một điểm đáng chú ý của Sơn Thần Thủy Quái là phương thức hình thành tác phẩm. Liên đoàn Xiếc Việt Nam là đơn vị sự nghiệp công lập có đội ngũ nghệ sĩ và chuyên môn dàn dựng, phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ số dưới sự định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.

Nếu đơn vị nghệ thuật nắm giữ chuyên môn, kinh nghiệm biểu diễn và khả năng khai thác chất liệu văn hóa, doanh nghiệp công nghệ có thể bổ sung nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu, phát triển, khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo mới.

Sự hợp tác sẽ phát huy hiệu quả hơn khi doanh nghiệp tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật, dàn dựng đến hoàn thiện tác phẩm, thay vì chỉ cung cấp thiết bị hoặc thực hiện kỹ xảo ở khâu cuối. Khi đó, công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật, còn doanh nghiệp là thành viên trong ê-kíp sáng tạo.

Mô hình này cho thấy vai trò của quan hệ hợp tác Nhà nước và doanh nghiệp trong phát triển nghệ thuật thời đại số. Nhà nước không nhất thiết trực tiếp thực hiện toàn bộ quá trình đổi mới công nghệ, mà có thể tạo cơ chế để huy động nguồn lực xã hội tham gia sâu hơn vào sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa.

Trong mối quan hệ đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; đơn vị nghệ thuật là chủ thể nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.

Tạo nền tảng để nhân rộng mô hình

Từ hiệu quả của Sơn Thần Thủy Quái, vấn đề đặt ra đối với cơ quan quản lý là xây dựng điều kiện để những mô hình tương tự có thể xuất hiện nhiều hơn. Trọng tâm không chỉ là hỗ trợ từng chương trình, mà là tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật.

Trước hết, cần xem ứng dụng công nghệ là một hướng quan trọng trong đổi mới phương thức sáng tạo, sản xuất, trình diễn và phổ biến sản phẩm văn hóa. Các chương trình hỗ trợ cần có tầm nhìn dài hạn, thay vì chỉ tập trung đầu tư theo từng sự kiện.

Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích các đơn vị nghệ thuật chủ động hợp tác với doanh nghiệp công nghệ; tăng cường kết nối giữa nhà hát, đoàn nghệ thuật, studio sáng tạo, cơ sở đào tạo và chuyên gia để hình thành các dự án liên ngành. Việc lựa chọn công nghệ cần xuất phát từ yêu cầu của tác phẩm, tránh tình trạng áp dụng công nghệ một cách cơ học.

Cơ chế đặt hàng cũng cần được quan tâm, cùng với việc xác định rõ quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác tác phẩm, dữ liệu, công nghệ và phương thức phân chia doanh thu ngay từ đầu. Khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào quá trình sáng tạo, việc làm rõ quyền và trách nhiệm của các bên sẽ góp phần tạo nền tảng cho hợp tác lâu dài.

Nguồn nhân lực là một mắt xích quan trọng khác. Những dự án liên ngành đòi hỏi nghệ sĩ hiểu công nghệ, đồng thời người làm công nghệ phải hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. Vì vậy, các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật và công nghệ cần mở rộng hợp tác, phát triển chương trình đào tạo và dự án thực hành liên ngành, hình thành đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu của công nghiệp sáng tạo.

Bên cạnh đó, dữ liệu và hạ tầng văn hóa số cần được đầu tư. Khi tư liệu về di sản, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, mỹ thuật và văn hóa dân gian được số hóa, chuẩn hóa, có cơ chế khai thác phù hợp, nghệ sĩ và doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn chất liệu cho sáng tạo. Việc tái sử dụng các nền tảng và giải pháp công nghệ trong nhiều dự án cũng có thể giúp giảm chi phí thử nghiệm, sản xuất.

Từ xiếc, cách tiếp cận này có thể được nghiên cứu, vận dụng trong chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng và các không gian văn hóa khác. Mỗi dự án khi đó không chỉ tạo ra một sản phẩm mới, mà còn góp phần tích lũy kinh nghiệm, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực cho những dự án tiếp theo.

Một vở xiếc thành công sẽ có ý nghĩa lớn hơn khi những giá trị mà nó tạo ra không dừng lại ở một chương trình biểu diễn. Nếu từ Sơn Thần Thủy Quái hình thành những quan hệ hợp tác mới, tích lũy được công nghệ, kinh nghiệm và phương thức tiếp cận công chúng hiệu quả, tác phẩm có thể trở thành điểm khởi đầu cho hành trình rộng hơn: từ bảo tồn sang phát triển, từ ứng dụng công nghệ riêng lẻ đến xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được làm mới, lan tỏa và đến gần hơn với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại.