Theo chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa ở Việt Nam tầm nhìn đến năm 2030 định nghĩa, công nghiệp văn hóa chính là sự ứng dụng của những tiến bộ khoa học - công nghệ và kỹ năng kinh doanh, sử dụng năng lực sáng tạo, nguồn vốn văn hóa để sáng tạo ra hàng loạt các sản phẩm, dịch vụ văn hóa, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, hưởng thụ văn hóa cho đại chúng vô cùng rộng lớn trong nước và trên thế giới. Nếu công nghiệp văn hóa là phương thức sáng tạo văn hóa mới của thế kỷ XXI thì sách, nơi kết tinh tri thức và văn hóa của dân tộc, chính là “hạt nhân” của phương thức ấy.
Các bạn trẻ tỉ mỉ lựa chọn những cuốn sách phù hợp với bản thân mình.
Đưa ra góc nhìn về vai trò, giá trị của sách trong tiến trình phát triển văn hóa nhân loại và văn hóa dân tộc Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng, giảng viên cao cấp, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng, mọi giá trị văn hóa đều được “cất giấu” trong ngôn ngữ, di sản phi vật thể quan trọng nhất của một dân tộc. Ngôn ngữ còn thì văn hóa còn và văn hóa còn thì dân tộc còn. Trong dòng chảy đó, sách chính là hình thức vật thể hóa của ngôn ngữ, là nơi lưu giữ tri thức và tinh hoa của thời đại.
Với góc nhìn này, sách còn là nền tảng của giáo dục và phát triển con người. Một xã hội học tập không thể tách rời văn hóa đọc. Việc học không dừng lại trong nhà trường mà tiếp tục được nuôi dưỡng qua từng trang sách.
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng, trong bối cảnh môi trường số đang chuyển mình mạnh mẽ, sách vẫn giữ vai trò đặc thù không thể thay thế. Đó chính là “bộ lọc” tri thức chuẩn xác nhất giữa biển thông tin trôi nổi, bởi mỗi ấn phẩm đều phải trải qua quá trình biên tập, sàng lọc và kiểm chứng chặt chẽ trước khi đến tay bạn đọc. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc sách đứng ngoài nhịp vận động của thời đại. Ngược lại, sách cũng đang từng bước thích ứng và đổi mới để bắt kịp sự phát triển của xã hội đương đại.
Nhiều độc giả nhí say sưa đọc sách.
Bên cạnh đó, ông Thắng cũng đưa nhận định về giá trị trường tồn của sách: “Một cuốn sách sẽ làm thay đổi cả một thời đại. Tất cả các cuộc cách mạng xã hội để tiến bộ và phát triển đều được bắt đầu từ những cuốn sách tốt nhất của một thời đại. 1000 năm nữa sẽ trôi qua. Hậu thế sẽ nhớ gì về chúng ta? Chắc chắn họ sẽ tìm đến những cuốn sách”.
Sách trong hệ sinh thái tri thức của dân tộc là nền tảng, là nơi “cất giấu” giá trị tinh hoa của một nền văn minh để gửi lại cho mai sau. Sách là sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước nhanh và bền vững. Trong ý nghĩa ấy, việc chấn hưng văn hóa đọc không chỉ là câu chuyện của ngành xuất bản, mà là nhiệm vụ chiến lược để phát triển con người và văn hóa trong kỷ nguyên mới.
Dưới góc độ của một nhà quản lý xuất bản, bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, cũng cho rằng, đối với công nghiệp văn hóa, sách chính là tri thức gốc. Từ một cuốn sách, những người sáng tạo có thể phát triển các sản phẩm phái sinh, xây dựng nên một hệ sinh thái phong phú. Khi đó, công nghiệp văn hóa Việt nam sẽ trở nên vững vàng và vươn xa hơn.
Đa dạng thể loại sách phục vụ công chúng.
Những “điểm nghẽn” của ngành sách
Trong thực tế vận hành, ngành sách Việt Nam đang đối mặt với hàng loạt thách thức, đòi hỏi những giải pháp căn cơ để chuyển mình trong nền công nghiệp văn hóa.
Từ góc nhìn liên ngành, nhà sản xuất phim Cao Phượng Diễm khẳng định, sách giữ vai trò nền tảng trong quá trình sáng tạo của các ngành công nghiệp văn hóa khác, đặc biệt là điện ảnh. Chia sẻ về quá trình thực hiện dự án phim về nhân vật lịch sử Hoàng Thị Thế, bà cho biết đội ngũ thực hiện phải tìm tòi rất nhiều sách và tư liệu lưu trữ để tái hiện chân dung nhân vật một cách rõ nét nhất. Tuy nhiên, nguồn tài liệu ở Việt Nam còn thiếu tính hệ thống trong lưu trữ và phân loại tài liệu.
“Nhân sự của chúng tôi phải vào kho tư liệu của một trung tâm lưu trữ tư liệu của Pháp mới tìm được những tư liệu bài bản nhất, được sắp xếp theo ngày, tháng, năm. Nhờ vậy, chúng tôi mới có sự hình dung đầy đủ về nhân vật. Trong khi đó, tại Việt Nam, tư liệu có nhưng khá tản mạn, không được tổ chức theo hệ thống...”, bà Cao Phượng Diễm chia sẻ.
Độc giả ở đa dạng độ tuổi quan tâm đến sách.
Cùng với đó, câu chuyện đầu ra vẫn là một bài toán nan giải, TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị ThaiHaBooks chia sẻ, không ít cuốn sách tâm huyết, giàu giá trị nội dung vẫn rơi vào tình trạng “ế ẩm”, khiến nhiều người làm sách không khỏi chán nản.
“Trong tháng 4, chúng tôi tổ chức chiến dịch xây dựng tủ sách, với chi phí chỉ 3 triệu đồng cho 100 cuốn sách. Mục tiêu là 1.000 tủ sách, nhưng tính đến thời điểm này vẫn chưa đạt được 100 tủ…”, ông Nguyễn Mạnh Hùng cũng thẳng thắn thừa nhận.
Không chỉ đối diện với thị trường, ngành sách còn phải vượt qua rào cản về nhận thức của công chúng. Theo bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, không ít độc giả trẻ hiện nay vẫn giữ cái nhìn hoài nghi về năng lực sáng tạo của tác giả và sản phẩm nội địa ở các thể loại Fantasy (kỳ ảo, giả tưởng).
Bên cạnh đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra những tranh luận mới. Dù công nghệ AI là “cứu cánh” giúp giảm chi phí sản xuất, hỗ trợ sáng tạo, nhưng một bộ phận giới trẻ lại "kịch liệt" phản đối việc sử dụng AI bừa bãi để tạo ra sản phẩm phái sinh.
Bài toán vốn và đầu tư cũng là mối trăn trở chung. Không chỉ ngành xuất bản, mà cả những lĩnh vực liên quan như điện ảnh, đều gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn lực để phát triển các dự án có chiều sâu. Sự thiếu liên kết giữa các ngành, cùng với hạn chế trong xúc tiến thương mại khiến nhiều ý tưởng có giá trị vẫn chỉ nằm trên giấy. Tuy nhiên, cũng nên nhìn nhận lại rằng muốn thu hút được dòng vốn đầu tư, sản phẩm phải chất lượng và tạo dựng được uy tín với công chúng.
Bên cạnh những trải nghiệm đọc truyền thống, các độc giả còn có cơ hội đọc những cuốn sách trên không gian số.
Xét theo góc độ khác, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng cho rằng, quy luật cung cầu là tất yếu. Thay vì ép công chúng tiếp nhận sản phẩm, các đơn vị sản xuất cần thấu hiểu nhu cầu tinh thần của từng nhóm độc giả. Điều này đòi hỏi các nhà xuất bản phải nghiên cứu thị trường một cách nghiêm túc, đồng thời giữ vững các tiêu chí cốt lõi về thẩm mỹ, khoa học và giá trị nhân văn, từ đó tạo ra những tác phẩm bám sát với nhịp độ của thị trường và “đón đầu” hơi thở cuộc sống.
Từ những vấn đề được đặt ra, có thể thấy thách thức của ngành sách không chỉ nằm ở việc tạo ra nội dung chất lượng, mà còn ở khả năng tổ chức tri thức, kết nối nguồn lực và thích ứng với thị trường. Để sách giữ được vị trí trung tâm trong nền công nghiệp văn hóa, cần một hệ sinh thái đồng bộ, nơi tri thức không chỉ được lưu giữ và còn được khai thác, lan tỏa và tiếp tục “sống” trong nhiều hình thức khác nhau.