Được ước tính hơn 9.500 năm tuổi, Old Tjikko ở Thụy Điển là một trong những cây cổ thụ lâu đời nhất thế giới. Điều đặc biệt là thân cây đã nhiều lần được thay thế qua hàng thiên niên kỷ, trong khi hệ thống rễ bên dưới vẫn tồn tại và tiếp tục nuôi dưỡng những chồi mới.
Cây cổ thụ ẩn mình suốt hàng nghìn năm
Thoạt nhìn, Old Tjikko không có gì quá nổi bật. Cây vân sam này khá nhỏ, thân mảnh, cành lá thưa thớt và chỉ cao khoảng 5 m. Tuy nhiên, Old Tjikko được biết đến là một trong những cây cổ thụ lâu đời nhất thế giới.
Nằm trên núi Fulufjället, thuộc tỉnh Dalarna của Thụy Điển, Old Tjikko được ước tính có tuổi đời hơn 9.500 năm. Điều đó có nghĩa cây đã bắt đầu sinh trưởng vào khoảng năm 7.550 trước Công nguyên, tức từ trước khi lịch sử loài người được ghi chép.
Đáng ngạc nhiên là mãi đến năm 2004, cây mới được phát hiện và ghi nhận. Dù có tuổi đời tính bằng thiên niên kỷ, Old Tjikko vẫn không được công nhận là cây cổ thụ lâu đời nhất thế giới, mặc dù xét về tuổi của hệ thống rễ, nó già hơn hàng nghìn năm so với cây đang giữ kỷ lục hiện nay.
Theo trang Science Norway, Old Tjikko bắt đầu phát triển sau khi kỷ băng hà cuối cùng kết thúc, âm thầm sinh trưởng trên núi Fulufjället trong khi các nền văn minh nhân loại lần lượt hình thành và phát triển.
Đế chế La Mã trỗi dậy rồi sụp đổ, Chúa Jesus bị đóng đinh trên thập tự giá, châu Âu trải qua hai cuộc chiến tranh thế giới, nhưng Old Tjikko gần như vẫn nằm ngoài sự chú ý của con người.
Mãi đến năm 2004, các nhà khoa học Leif Kullman và Lisa Öberg mới ghi nhận sự tồn tại của cây.
![Trong phần lớn thời gian tồn tại của mình, Old Tjikko phát triển ở dạng "krummholz" (cây biến dạng do gió và băng tuyết) — như trong hình, trông giống một bụi cây. Ảnh: Wikimedia Commons](https://media3.baotintuc.vn/images/OwHPfoOGbegXrMiaCwaf0aJaTpuC7ws3wjEl7tENUDIRn5d8hS5FI6n9Z4svChGK/krummholz-example.jpg.avif "Trong phần lớn thời gian tồn tại của mình, Old Tjikko phát triển ở dạng "krummholz" (cây biến dạng do gió và băng tuyết) — như trong hình, trông giống một bụi cây. Ảnh: Wikimedia Commons")
Trong phần lớn thời gian tồn tại, do điều kiện môi trường khắc nghiệt, Old Tjikko phát triển dưới dạng cây bụi thấp, một kiểu sinh trưởng được gọi là krummholz. Tuy nhiên, nhiệt độ toàn cầu ấm lên đã thúc đẩy cây phát triển thành hình dáng một cây vân sam thực thụ, giúp các nhà khoa học dễ dàng nhận diện và nghiên cứu.
“Việc ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy cây vân sam này dưới hình dạng một cái cây là hệ quả của quá trình khí hậu ấm lên, bắt đầu từ khoảng năm 1915”, nhà khoa học Leif Kullman cho biết.
Vì sao Old Tjikko không được công nhận là cây lâu đời nhất thế giới?
Các kết quả xác định niên đại bằng phương pháp định tuổi carbon cho thấy Old Tjikko có tuổi đời hơn 9.500 năm. Con số này vượt xa tuổi của cây thông nón cứng Great Basin (Great Basin bristlecone pine) ở California, Mỹ, có tên Methuselah, vốn được xem là cây đơn lẻ lâu đời nhất thế giới còn sống hiện nay với tuổi đời gần 5.000 năm.
Vậy tại sao Methuselah vẫn giữ kỷ lục, dù Old Tjikko được cho là đã bắt đầu sinh trưởng từ hàng nghìn năm trước?
Câu trả lời nằm ở hệ thống rễ của Old Tjikko.
Đây là một cây vô tính (clonal tree), nghĩa là cây có thể liên tục tái sinh thân, cành và chồi mới từ cùng một hệ thống rễ. Qua hàng thiên niên kỷ, phần thân trên mặt đất của Old Tjikko đã nhiều lần chết đi và được thay thế, trong khi hệ thống rễ vẫn tồn tại.
Theo Science Norway, Old Tjikko đã trải qua nhiều thế hệ thân cây kể từ năm 7.550 trước Công nguyên. Mỗi thân cây có tuổi thọ khoảng 600 năm, nhưng hệ thống rễ bên dưới vẫn được duy trì.
“Ngay khi một thân cây chết đi, một thân mới sẽ mọc lên từ chính gốc rễ đó”, ông Kullman giải thích với National Geographic. Theo nhà khoa học này, cơ chế tái sinh đó giúp cây có tuổi thọ đặc biệt dài.
Trong khi đó, Methuselah là một cây đơn lẻ, có thân cây liên tục sinh trưởng từ khoảng năm 2.800 trước Công nguyên. Dù hệ thống rễ của Old Tjikko lâu đời hơn, thân cây Methuselah lại có tuổi đời lớn hơn bất kỳ thân cây riêng lẻ nào của Old Tjikko.
Old Tjikko không phải trường hợp duy nhất có cơ chế sinh trưởng đặc biệt này. Tại bang Utah, Mỹ, có một quần thể cây dương lá rung khổng lồ mang tên Pando, được xem là một trong những sinh vật sống lớn nhất thế giới.
Hệ thống rễ của Pando được ước tính có tuổi đời từ 8.000 đến 80.000 năm. Tuy nhiên, các thân cây riêng lẻ trong quần thể này được cho là chỉ khoảng 100 năm tuổi. Do chưa xác định được chính xác tuổi của hệ thống rễ, giới khoa học vẫn chưa thể kết luận Pando cổ hơn hay trẻ hơn Old Tjikko.
Vẫn kiên cường sau trận bão tuyết 2023
Hiện nay, cây Old Tjikko vẫn sinh trưởng trên núi Fulufjället, dù đã phải hứng chịu một số trận bão tuyết lớn trong những năm gần đây, gây hư hại đáng kể cho phần thân cây phía trên mặt đất.
Theo Science Norway, vào mùa đông năm 2023, cây bị tổn thương do tuyết rơi dày. Sau khi đến thăm cây, một hướng dẫn viên leo núi phát hiện một phần lớn ngọn cây đã bị gãy.
Ông Tommy Lönnebacke, hướng dẫn viên leo núi, nói với Đài truyền hình quốc gia Thụy Điển SVT rằng khoảng 1 m phần ngọn cây đã bị gãy. Tuy nhiên, ông khẳng định: “Old Tjikko sẽ sống sót”.
Mặc dù phần thân phía trên bị hư hại, hệ thống rễ nằm dưới lòng đất vẫn nguyên vẹn. Đây chính là bộ phận được xem như trái tim đã duy trì sự sống cho cây suốt hơn 9.500 năm. Chừng nào hệ thống rễ còn tồn tại, Old Tjikko vẫn có khả năng tiếp tục tái sinh.
Khác với Methuselah, vốn được giữ bí mật về vị trí để tránh bị tác động bởi con người, Old Tjikko hiện vẫn có thể được du khách đến tham quan.
Tại trung tâm đón khách của Vườn quốc gia Fulufjället, một tấm biển giới thiệu về cây có ghi:
“Tên tôi là Old Tjikko. Lisa đã đặt tên cho tôi. Các nhà khoa học Lisa Öberg và Leif Kullman khi đó đang nghiên cứu giới hạn sinh trưởng của cây trên núi. Chú chó Tjikko của Lisa cũng đi cùng họ, vì vậy họ đặt tên tôi là Old Tjikko – bởi tôi già hơn chú chó ấy khá nhiều… Lisa và Leif đã nói như vậy. Tôi đã hơn 9.500 năm tuổi! Tôi đã không còn đếm được nữa… Tôi sống ở độ cao gần 900 m so với mực nước biển và có tầm nhìn tuyệt đẹp ra các hồ Rösjö cùng những ngọn núi ở Idre”.
Thách thức mới
Hơn 9.500 năm tồn tại, Old Tjikko đã vượt qua những biến động khí hậu, nhiều lần thay đổi hình dáng và cả những trận bão tuyết khắc nghiệt. Tuy nhiên, ngày nay, cây cổ thụ này lại đối mặt với một thách thức khác: sức ép từ chính con người.
Theo truyền thông Thụy Điển, lượng du khách tìm đến Old Tjikko ngày càng tăng, khiến thảm thực vật núi cao quanh khu vực bị ảnh hưởng do hoạt động đi lại ngoài những lối mòn quy định. Chính quyền địa phương đã phải gia cố đường dẫn đến cây, thậm chí vận chuyển sỏi bằng trực thăng để hạn chế tình trạng giẫm đạp lên thảm thực vật tự nhiên.
Ban quản lý Vườn quốc gia Fulufjället cũng khuyến cáo du khách tuân thủ các tuyến đường được đánh dấu, bởi hệ sinh thái núi cao nơi đây rất nhạy cảm.
Sau hơn 9.500 năm, Old Tjikko vẫn tiếp tục tồn tại nhờ khả năng tái sinh kỳ diệu của hệ thống rễ. Nhưng để cây có thể tiếp tục chứng kiến những thế hệ mai sau, việc bảo vệ môi trường sống xung quanh cũng quan trọng không kém.
