Kỳ cuối: Cái kết đắt giá
Sau đó, Ford chi khoảng 2 triệu USD để mua sắm những vật tư ban đầu phục vụ công tác xây dựng một thành phố từ con số không.
Mùa hè năm 1928, ông điều các con tàu chở đến Brazil toàn bộ trang thiết bị cần thiết để xây dựng một thị trấn, từ máy phát điện, cuốc, xẻng đến quần áo, sách, thuốc men, thuyền và các tòa nhà lắp ghép. Thậm chí, ông còn đưa sang một lượng thịt bò đông lạnh khổng lồ nhằm bảo đảm đội ngũ quản lý người Mỹ không phải phụ thuộc vào nguồn thực phẩm nhiệt đới tại địa phương.
Để giám sát dự án, Ford bổ nhiệm Willis Long Reeves Blakeley, một người nghiện rượu có hành vi phô trương và thích gây chú ý. Theo những câu chuyện được ghi lại, Blakeley từng khiến người dân thành phố Belém của Brazil sửng sốt khi khỏa thân đi lại ngoài ban công khách sạn.
Blakeley được giao nhiệm vụ xây dựng thị trấn điển hình kiểu Trung Tây nước Mỹ giữa rừng rậm, có hàng rào gỗ sơn trắng, đường trải nhựa, đồng hồ chỉnh theo giờ Detroit và lệnh cấm rượu được thực thi nghiêm ngặt. Khi hoàn thiện, Fordlandia dự kiến có bệnh viện, trường học, bể bơi, rạp chiếu phim, sân tennis và thậm chí cả sân golf 18 lỗ.
Tuy nhiên, dù có thể điều hành công việc hiệu quả tại Michigan, nhưng Blakeley lại hoàn toàn không biết cách quản lý một cơ sở biệt lập giữa rừng rậm, cũng như không có chút kiến thức nào về cây cao su.
Sự yếu kém trong quản lý của Blakeley nhanh chóng khiến Ford mất kiên nhẫn. Đến cuối năm 1928, ông thay Blakeley bằng Einar Oxholm, một thuyền trưởng người Na Uy. Tuy nhiên, Oxholm cũng không khá hơn. Ông hoàn toàn không có chuyên môn để quản lý việc trồng cây cao su. Ford thậm chí phải nhập cây giống từ châu Á sau khi những người trồng cao su địa phương không bán hạt giống cho ông.
Chưa hết, khi được đưa xuống đất trồng, những cây cao su lại được bố trí quá gần nhau. Cách trồng này tạo điều kiện cho bệnh hại, ký sinh trùng và côn trùng gây hại lây lan nhanh chóng, khiến nhiều cây bị phá hủy. Dù vậy, những vấn đề về cây trồng vẫn chưa phải là khó khăn lớn nhất mà Fordlandia phải đối mặt.
Khi Fordlandia mới được thành lập, hàng nghìn người dân địa phương đã tìm đến xin việc, kỳ vọng được trả mức lương 5 USD/ngày như những đồng nghiệp người Mỹ. Tuy nhiên, họ thất vọng khi biết mình chỉ được nhận 35 xu/ngày. Không những vậy, công nhân còn buộc phải sống trong khu đất thuộc sở hữu của công ty và tuân thủ những quy định nghiêm ngặt do Ford đặt ra.
Rượu, thuốc lá và mại dâm đều bị cấm hoàn toàn. Theo cuốn sách “Fordlandia: The Rise and Fall of Henry Ford’s Forgotten Jungle City” (tạm dịch: Fordlandia: Sự trỗi dậy và sụp đổ của thành phố bị lãng quên giữa rừng rậm của Henry Ford) của nhà sử học Greg Grandin, người lao động đã tìm cách đối phó với những lệnh cấm này. Một số người Brazil có đầu óc kinh doanh đã lập nên khu vực được gọi là “Đảo Ngây thơ”, nơi có các quán bar và nhà chứa, cách Fordlandia không xa.
Ngay cả khi sinh sống trong phạm vi “vùng đất lý tưởng”, người lao động vẫn phải mặc quần áo kiểu Mỹ và ăn những món xa lạ như cháo yến mạch hay đào đóng hộp. Để tạo ra các hoạt động giải trí, Ford khuyến khích công nhân tham gia những điệu nhảy tập thể kiểu Mỹ, làm vườn và đọc thơ.
Không chỉ vậy, những người lao động vốn quen với nhịp sống chậm rãi ở vùng nông thôn Brazil còn bất mãn khi phải làm việc theo tiếng còi báo hiệu ca, sử dụng bảng chấm công và tuân thủ những mệnh lệnh nghiêm ngặt nhằm kiểm soát từng hoạt động, thậm chí cả cách họ di chuyển và sử dụng cơ thể để bảo đảm hiệu suất lao động.
Tháng 12/1930, John Rogge, người quản lý thứ tư của Fordlandia, sa thải toàn bộ nhân viên phục vụ bữa ăn cho công nhân, chuyển sang hình thức xếp hàng lấy thức ăn tại căng tin và khấu trừ tiền lương của người lao động để trang trải chi phí ăn uống. Đây chính là giọt nước tràn ly đối với công nhân Brazil.
Phẫn nộ trước cách đối xử khắt khe và thái độ trịch thượng của ban quản lý, công nhân Fordlandia đã phát động cuộc nổi dậy quy mô lớn. Họ cắt các đường dây điện thoại, phóng hỏa, phá hủy vật tư và máy móc, đồng thời đuổi đội ngũ quản lý người Mỹ khỏi khu vực. Cuộc nổi dậy chỉ chấm dứt khi quân đội can thiệp.
Đó cũng là dấu hiệu mở đầu cho cái kết của Fordlandia.
Năm 1933, Ford Motor Company quyết định chuyển phần lớn hoạt động sản xuất cao su đến Belterra, cách Fordlandia khoảng 113 km về phía hạ lưu, với hy vọng đạt được kết quả khả quan hơn. Năm sau, phần lớn Fordlandia bị bỏ hoang. Những cây cao su tại đây chưa từng cho thu hoạch mủ. Giấc mơ xây dựng vùng đất lý tưởng của Ford đã hoàn toàn thất bại.
Belterra cũng không mang lại kết quả khả quan hơn là bao. Năm 1942, các cây cao su tại đây chỉ sản xuất được 750 tấn mủ, thấp hơn rất nhiều so với nhu cầu 25.000 tấn mỗi năm mà Ford cần cho hoạt động sản xuất ô tô.
Tháng 9/1945, sau khi ông nghỉ hưu, cháu trai là Henry Ford II tiếp quản vị trí Chủ tịch Ford Motor Company. Một trong những quyết định đầu tiên của ông là bán lại Fordlandia và Belterra cho chính phủ Brazil với giá 244.200 USD. Đến thời điểm đó, công ty đã đầu tư khoảng 20 triệu USD vào dự án, tương đương 370 triệu USD ngày nay.
Thị trấn kiểu Mỹ mà Henry Ford từng kỳ vọng sẽ là nơi sinh sống của 10.000 công nhân hiện chỉ còn khoảng 3.000 cư dân. Vùng đất mà ông tưởng như có thể bắt đầu mọi thứ từ con số không tại Brazil hóa ra đã là nơi sinh sống của một cộng đồng có nền văn hóa riêng phong phú. Người dân địa phương không chấp nhận những phong tục và quy định kiểu Trung Tây mà Ford áp đặt.
Thí nghiệm thất bại của Ford sau này còn trở thành nguồn cảm hứng cho những câu chuyện phản địa đàng hiện đại. Chẳng hạn, nhà văn Aldous Huxley đã lấy cảm hứng từ Fordlandia khi sáng tác tiểu thuyết Brave New World (Thế giới mới tươi đẹp). Trong tác phẩm, các nhân vật tôn sùng Henry Ford như một vị thần và tính lịch theo năm mẫu xe Model T được đưa ra thị trường.
Dù Henry Ford từng được xem là một nhà công nghiệp có tầm nhìn xa trong suốt cuộc đời, nhưng di sản mà ông để lại tại Fordlandia ngày nay phần lớn chỉ còn là những công trình hoang phế.