Kỳ 1: Bối cảnh ra đời
Theo trang allthatsinteresting.com, Henry Ford là một nhân vật chứa đựng nhiều mâu thuẫn. Ông có tư tưởng tiến bộ trong cách đối xử với người lao động nhưng lại mang quan điểm lạc hậu về chủng tộc. Nhân vật đặc biệt này đã làm thay đổi ngành công nghiệp ô tô và góp phần phổ biến chế độ làm việc 5 ngày, 40 giờ mỗi tuần. Tuy nhiên, có lẽ không dự án nào thể hiện rõ sự kết hợp giữa tư duy đổi mới và chủ nghĩa bảo thủ của Ford như Fordlandia – thành phố kiểu Trung Tây nước Mỹ mà ông muốn xây dựng giữa rừng nhiệt đới Amazon.
Bên cạnh sai lầm trong kỹ thuật trồng cây cao su, vấn đề nghiêm trọng nhất của Fordlandia chính là quan niệm cho rằng có thể áp đặt phong tục và lối sống Mỹ lên những người lao động thuộc một nền văn hóa hoàn toàn khác. Dự án thất bại chỉ sau chưa đầy 6 năm. Phần lớn Fordlandia bị bỏ hoang khi người ta thậm chí chưa thu hoạch được một giọt mủ cao su nào.
Sự trỗi dậy của ngành cao su trong thế kỷ 20
Khi lốp hơi và động cơ đốt trong ra đời vào thế kỷ XIX, những chiếc ô tô không cần ngựa kéo cuối cùng đã trở thành hiện thực. Tuy nhiên, trong nhiều năm, ô tô vẫn là phương tiện dành riêng cho giới giàu có và đặc quyền. Người lao động và tầng lớp trung lưu vẫn chủ yếu dựa vào tàu hỏa, ngựa hoặc đi bộ để di chuyển.
Mọi chuyện thay đổi vào năm 1908, khi mẫu xe Model T của Henry Ford trở thành chiếc ô tô đầu tiên có giá bán phù hợp với túi tiền của đông đảo người dân. Đến năm 1925, phiên bản tiêu chuẩn của mẫu xe này chỉ có giá 260 USD (gần 130 triệu đồng theo giá trị năm 2026). Trong vòng 20 năm, hơn 15 triệu chiếc Model T đã được bán ra. Mỗi chiếc xe đều cần đến lốp cao su, săm và nhiều bộ phận khác để vận hành.
Trong khoảng thời gian từ năm 1879 đến 1912, ngành sản xuất cao su tại Amazon phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, vị thế của Brazil bắt đầu thay đổi sau khi nhà thám hiểm người Anh Henry Wickham bí mật đưa hạt giống cây cao su ra khỏi nước này, chuyển đến các thuộc địa của Anh tại Ấn Độ.
Ông Wickham nhận thấy cây cao su có thể sinh trưởng hiệu quả hơn tại những khu vực này do không phải đối mặt với các loại nấm và sâu bệnh bản địa vốn gây hại cho cây tại Brazil. Thực tế đã chứng minh nhận định của ông là đúng. Các đồn điền của Anh tại châu Á có thể trồng cây cao su với mật độ dày hơn nhiều so với tại Amazon, qua đó nhanh chóng phá vỡ thế độc quyền cao su của Brazil.
Đến năm 1922, các thuộc địa của Anh đã sản xuất 75% lượng cao su toàn cầu. Cũng trong năm đó, Anh ban hành Kế hoạch Stevenson, hạn chế xuất khẩu cao su nhằm đẩy giá mặt hàng ngày càng thiết yếu này lên cao. Thomas Edison cùng nhiều nhà công nghiệp Mỹ đã tìm cách sản xuất cao su giá rẻ ngay tại Mỹ, nhưng tất cả đều không thành công.
Trong bối cảnh đó, Henry Ford bắt đầu nuôi tham vọng sở hữu đồn điền cao su riêng. Ông muốn vừa giảm chi phí sản xuất, vừa chứng minh rằng những lý tưởng công nghiệp của mình có thể góp phần cải thiện đời sống người lao động ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Fordlandia ra đời từ tham vọng đó.
Henry Ford hướng tới Brazil
Ford đặt tên Fordlandia cho thị trấn cao su của mình. Không lường trước được những khó khăn khi xây dựng một đồn điền theo mô hình của Anh giữa rừng Amazon, ông cho rằng nên trồng cây cao su ngay tại quê hương tự nhiên là Brazil.
Trên thực tế, các quan chức Brazil đã tìm cách thuyết phục Ford đầu tư xây dựng đồn điền cao su tại nước này trong nhiều năm qua. Ford tin rằng Brazil sẽ là nơi ông có thể bắt đầu từ một vùng đất gần như chưa được khai phá để hiện thực hóa tầm nhìn về thành phố của tương lai. Năm 1928, trả lời tạp chí The Magazine of Business, ông tuyên bố: “Chúng tôi đến Nam Mỹ không phải để kiếm tiền mà để góp phần phát triển vùng đất tuyệt vời và màu mỡ này”.
Khát vọng xây dựng một xã hội lý tưởng của Ford không hoàn toàn thiếu cơ sở. Đến năm 1926, Ford Motor Company đã đi đầu trong cuộc cách mạng về giao thông vận tải và tổ chức lao động. Bên cạnh những đổi mới trong ngành ô tô, các quan điểm của Ford về cách đối xử với người lao động cũng gần như chưa từng có tiền lệ vào thời điểm đó.
Công nhân tại nhà máy của Ford ở Dearborn được hưởng mức lương tối thiểu cao bất thường, 6 USD/ngày (tương đương khoảng 3 triệu đồng hiện nay). Họ còn được hưởng các chế độ phúc lợi tốt và có môi trường sinh hoạt cộng đồng lành mạnh tại hàng loạt câu lạc bộ, thư viện và rạp chiếu phim xuất hiện tại khu vực Detroit. Tuy nhiên, những chính sách này cũng đi kèm với thái độ phản đối quyết liệt của Ford đối với các công đoàn.
Ford tin chắc rằng những quan niệm của ông về lao động và xã hội có thể áp dụng ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Quyết tâm chứng minh điều đó, ông bắt tay xây dựng một đế chế cao su, đồng thời kiến tạo vùng đất lý tưởng giữa rừng Amazon của Brazil. Năm 1928, dự án Fordlandia chính thức được khởi động.
Đón đọc kỳ cuối: Cái kết đắt giá