Điều này đòi hỏi không chỉ tuyên truyền, giáo dục mà còn phải tạo dựng môi trường thực hành, cơ chế khuyến khích và tiêu chí đánh giá bằng những chuyển biến thực chất.
Từ những phẩm chất tốt đẹp đến chuẩn mực ứng xử cụ thể
Một hệ giá trị chỉ thực sự có ý nghĩa khi những phẩm chất được xác lập có khả năng định hướng hành vi và cách ứng xử của con người. Nếu chỉ dừng ở những khái niệm khái quát, các giá trị như trung thực, trách nhiệm, kỷ cương hay văn minh sẽ khó tạo ra thay đổi trong đời sống.
Thực tế đô thị đặt ra nhiều vấn đề cần được nhìn nhận từ góc độ văn hóa ứng xử, tình trạng vi phạm trật tự công cộng, xả rác, gây tiếng ồn, thiếu tôn trọng không gian chung đến hành vi né tránh trách nhiệm, đùn đẩy công việc hoặc lan truyền thông tin sai lệch trên môi trường số. Những biểu hiện này cho thấy việc xây dựng hệ giá trị cần gắn với nhận diện và khắc phục những hạn chế cụ thể trong đời sống xã hội.
Từ góc độ thực thi công vụ, ông Phạm Ngọc Lợi, Phó Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh, cho rằng cần chuyển các giá trị cốt lõi thành chuẩn mực hành vi gắn với từng chức danh, vị trí việc làm của cán bộ, công chức, viên chức. Theo ông, trung thực phải thể hiện bằng liêm chính, minh bạch; trách nhiệm gắn với tinh thần chủ động, không né tránh, đùn đẩy; kỷ cương phải được cụ thể hóa bằng ý thức thượng tôn pháp luật và chấp hành quy định.
Một trong những hướng được ông đề xuất là xây dựng ngân hàng tình huống công vụ về tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, xử lý phản ánh, phối hợp liên thông, chuyển đổi số và quản lý đô thị. Thông qua việc xử lý những tình huống thực tế, cán bộ có thể rèn luyện đạo đức công vụ, tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề. Cách tiếp cận này giúp các giá trị không chỉ được truyền đạt qua lý thuyết mà còn trở thành căn cứ để xem xét thái độ, hành vi và kết quả thực hiện nhiệm vụ.
Đặc biệt, khuyến khích tinh thần năng động, sáng tạo cũng đặt ra yêu cầu phân định rõ giữa dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung với hành vi làm trái quy định, độc đoán hoặc vụ lợi. Theo ông Phạm Ngọc Lợi, bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo không đồng nghĩa với miễn trừ trách nhiệm. Việc khuyến khích đổi mới phải đi cùng giữ vững kỷ cương, trách nhiệm giải trình và cơ chế đánh giá phù hợp.
Không chỉ trong hoạt động công vụ, gia đình cũng là môi trường đầu tiên hình thành và nuôi dưỡng nhân cách. Những giá trị như hiếu thảo, yêu thương, tôn trọng, sẻ chia và trách nhiệm được hình thành từ cách các thành viên ứng xử với nhau, từ sự quan tâm, chăm sóc đến việc cùng chia sẻ trách nhiệm trong cuộc sống.
Tiến sĩ Nguyễn Thanh Tùng, Viện trưởng Viện Quản trị tri thức KMi - Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh vai trò nền tảng của gia đình trong quá trình xây dựng con người, đặc biệt là giá trị hiếu đạo. Theo ông, gia đình là nơi hình thành những phẩm chất đạo đức đầu tiên, tạo điểm tựa cho sự phát triển của mỗi cá nhân và xã hội. Từ những mối quan hệ gần gũi trong gia đình, con người học cách yêu thương, tôn trọng, chia sẻ và thực hiện trách nhiệm đối với người khác.
Ở góc độ vai trò của phụ nữ, Tiến sĩ Bùi Thị Ngọc Trang, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh vị trí của phụ nữ trong xây dựng gia đình và nuôi dưỡng nhân cách thế hệ trẻ. Theo bà, đội ngũ nữ trí thức có thể góp phần hình thành lối sống nhân văn, tinh thần hiếu học và tư duy khoa học, đồng thời kết nối những giá trị truyền thống với tư duy tiến bộ, sự tôn trọng và chia sẻ trách nhiệm trong gia đình. Việc phát huy vai trò của các tổ chức phụ nữ và nữ trí thức cũng là một hướng đưa hệ giá trị vào đời sống từ những môi trường gần gũi nhất.
Trong nhà trường và hoạt động văn hóa, việc giáo dục các giá trị không thể chỉ thông qua những bài học lý thuyết hay hoạt động tuyên truyền riêng lẻ. Học sinh cần được trải nghiệm, quan sát và thực hành các chuẩn mực qua quan hệ với thầy cô, bạn bè, cách tham gia hoạt động tập thể và ứng xử trước những tình huống thực tế.
TS.NSƯT Hoàng Duẩn, Phó Trưởng Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, đề xuất chú trọng bồi đắp niềm tự hào và ý thức gắn bó với Thành phố thông qua giáo dục, trải nghiệm và sự nêu gương. Theo ông, những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người TP Hồ Chí Minh cần được chuyển tải bằng nhiều hình thức nghệ thuật, đồng thời khuyến khích sáng tạo những hình tượng về con người thành phố hôm nay.
Ông cũng đề cao sự tôn trọng như một yêu cầu xuyên suốt trong ứng xử xã hội: tôn trọng sự thật gắn với trung thực, tôn trọng pháp luật gắn với kỷ cương, tôn trọng khác biệt gắn với đoàn kết. Quan trọng hơn, cần tạo môi trường để mỗi người thực hành những giá trị ấy trong gia đình, nhà trường, khu dân cư, cơ quan và không gian số.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng cũng trở thành môi trường cần được quan tâm. Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Kiều, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh, đề nghị chú trọng văn hóa phản biện mang tính xây dựng, không chỉ dừng ở yêu cầu tránh lan truyền thông tin giả hay chạy theo đám đông. Theo bà, khả năng tiếp nhận thông tin có chọn lọc, tư duy độc lập và thái độ phản biện có trách nhiệm là những yêu cầu cần được quan tâm trong đời sống hiện đại.
Từ công vụ đến gia đình, nhà trường và không gian số, mỗi môi trường có những đặc điểm riêng nhưng đều cần tạo điều kiện để các giá trị được thể hiện qua hành vi cụ thể. Khi trách nhiệm gắn với kết quả công việc, sự tôn trọng trở thành nguyên tắc ứng xử, còn tinh thần sẻ chia được nuôi dưỡng trong các mối quan hệ hằng ngày, hệ giá trị mới có thể dần hình thành thành nếp sống.
Xây dựng môi trường thực hành và thước đo hiệu quả
Cụ thể hóa các giá trị thành hành vi là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Để những hành vi tích cực được duy trì và trở thành nếp sống, cần có môi trường văn hóa phù hợp, sự tham gia của nhiều lực lượng và những định hướng triển khai gắn với thực tiễn.
PGS.TS Huỳnh Quốc Thắng, Ủy viên Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, giảng viên cao cấp Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP Hồ Chí Minh), cho rằng việc triển khai hệ giá trị cần xác định rõ mục tiêu, chỉ tiêu, thời gian, nhóm đối tượng và trách nhiệm của từng đơn vị theo chức năng chuyên môn. Theo ông, xây dựng con người cũng phải gắn với nâng cao năng lực, trình độ, phẩm chất nghề nghiệp và chính sách đào tạo nguồn nhân lực.
Từ yêu cầu đó, môi trường thực hành hệ giá trị cần được xây dựng đồng bộ trong gia đình, cơ quan, không gian công cộng và môi trường sinh thái. Các không gian văn hóa, trong đó có Không gian văn hóa TP Hồ Chí Minh và Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, cần gắn với điều kiện thực tế, tạo cơ hội để người dân tham gia, trải nghiệm và thụ hưởng, tránh hình thức. Việc vận hành các thiết chế văn hóa cơ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính cũng cần được quan tâm để phát huy hiệu quả phục vụ cộng đồng.
Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, những giá trị như nghĩa tình, bao dung, tự cường hay tiên phong có thể được chuyển tải qua tác phẩm văn học, sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, múa và các loại hình nghệ thuật khác. Thông qua hình tượng nghệ thuật và câu chuyện đời sống, những phẩm chất vốn mang tính khái quát có thể trở nên gần gũi, tác động đến nhận thức và cảm xúc của công chúng.
Một khía cạnh khác cần được quan tâm là giá trị hạnh phúc. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Kiều, mục tiêu phát triển đô thị cần gắn với chất lượng sống, sự an tâm và cảm nhận hạnh phúc của người dân, du khách. Các giá trị nghĩa tình, văn minh vì vậy không chỉ được nhìn nhận như những chuẩn mực đạo đức mà còn cần góp phần tạo dựng môi trường sống nhân văn, an toàn và đáng tin cậy.
Bà cũng đề nghị làm rõ tinh thần tư duy toàn cầu, hành động địa phương trong định hướng tự cường, tiên phong và hội nhập, gắn với yêu cầu phát triển xanh và chuyển đổi số. Điều này cho thấy hệ giá trị con người không chỉ hướng đến gìn giữ những phẩm chất truyền thống mà còn phải đáp ứng yêu cầu về năng lực thích ứng, trách nhiệm xã hội và tư duy phát triển trong bối cảnh mới.
Để việc triển khai không dừng ở số lượng hoạt động hay phong trào, cần có tiêu chí đánh giá những chuyển biến thực tế. Việc đánh giá không chỉ dựa trên mức độ phổ biến của các nội dung tuyên truyền, mà cần xem xét các giá trị có được thể hiện trong chất lượng phục vụ người dân, cách ứng xử nơi công cộng, sự gắn kết trong gia đình, môi trường giáo dục và quan hệ cộng đồng hay không. Khảo sát mức độ hài lòng, tiếp nhận phản hồi của người dân và theo dõi những thay đổi trong đời sống cũng là cơ sở để xem xét hiệu quả thực hiện.
Đặt trong định hướng phát triển Thành phố, bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc, lấy con người phát triển toàn diện làm trung tâm. Khi Thành phố hướng đến kinh tế tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, các giá trị văn hóa cần trở thành động lực nội sinh, hỗ trợ quá trình phát triển.
Theo bà, đội ngũ trí thức, nhà khoa học có vai trò trong nghiên cứu, giáo dục, đào tạo và bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp; văn nghệ sĩ góp phần chuyển hóa các giá trị thành những hình tượng nghệ thuật sinh động. Báo chí, truyền thông tham gia giải thích, phản ánh các mô hình thực hành và những vấn đề cần điều chỉnh trong đời sống.
Đưa hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh vào đời sống vì thế là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa giáo dục, quản lý, chính sách và hoạt động văn hóa, cùng sự tham gia của mỗi người dân. Sức sống của hệ giá trị không được quyết định bởi số lượng phẩm chất được xác lập hay hoạt động tuyên truyền được tổ chức, mà bằng những thay đổi có thể nhận diện trong cách con người ứng xử, làm việc và chung sống.
Đó cũng là cơ sở để những phẩm chất làm nên bản sắc TP Hồ Chí Minh không chỉ được gìn giữ, phát huy mà còn trở thành nguồn lực văn hóa, góp phần nâng cao chất lượng sống và thúc đẩy Thành phố phát triển nhân văn, hiện đại, bền vững.
