Cần xác lập rõ vị thế văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số

Chủ trương xuyên suốt của Đảng tại Nghị quyết số 33, Nghị quyết 80 cũng đã khẳng định: “Văn hóa các dân tộc thiểu số là bộ phận cấu thành không thể tách rời, là tài sản vô giá của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho việc phát triển bền vững”. Với chính sách Đảng đã đề ra, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) nhận thấy dự thảo luật còn một số nội dung liên quan đến phát triển văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số cần được tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện.

Ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân

Đại biểu Lò Thị Huyền (Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La) cho rằng, trong dự thảo luật, cụm từ "dân tộc thiểu số" chỉ xuất hiện 2 lần tại Điều 3 và Điều 24.

Theo đại biểu Lò Thị Huyền, văn hóa dân tộc thiểu số chủ yếu xuất hiện dưới dạng nguyên tắc chung về tôn trọng sự đa dạng, biểu đạt văn hóa hoặc được xếp vào danh sách các đối tượng chính sách nhận hỗ trợ từ thẻ văn hóa quốc gia.

Tuy nhiên, luật chưa có cơ chế riêng biệt để ghi nhận cộng đồng dân tộc thiểu số và nghệ nhân là chủ thể nắm giữ tài sản trí tuệ gốc. Điều này hướng tới đồng bào dân tộc thiểu số đang được quan tâm nhiều hơn về ý nghĩa thụ hưởng thay vì tập trung để trở thành chủ thể sáng tạo.

Thực tế cho thấy, đồng bào dân tộc thiểu số nắm giữ tri thức bản địa, di sản phi vật thể là nguồn tài nguyên sáng tạo vô giá. Việc chưa có cơ chế mạnh mẽ để nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo một cách thực chất có thể khiến họ rời xa khỏi chuỗi giá trị và không được chia sẻ lợi ích kinh tế bình đẳng từ các sản phẩm văn hóa khai thác từ chính di sản của họ.

Do đó, đại biểu Lò Thị Huyền đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 3 theo hướng: "Ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân. Cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo tài sản trí tuệ gốc đối với di sản văn hóa phi vật thể, biểu đạt văn hóa dân gian và tri thức truyền thống, bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp khi di sản văn hóa được khai thác thương mại".

Đại biểu tỉnh Sơn La cũng đề nghị bổ sung cơ chế ưu đãi cho tổ hợp sáng tạo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Dự thảo luật tập trung ưu đãi cho tổ hợp sáng tạo cụm, khu công nghiệp, sáng tạo văn hóa với quy mô và quỹ đầu tư mạo hiểm cụm, khu. Cộng đồng dân tộc thiểu số khó có thể tiếp cận vốn mồi hay ưu đãi thuế, có thể dẫn đến khả năng không hội nhập được với nền kinh tế sáng tạo. Bởi vì, chỉ riêng tại khoản 4 Điều 17 về quy mô diện tích phân khu chức năng phù hợp, đảm bảo điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa, kết nối giao thông thuận lợi cho thấy vùng dân tộc thiểu số và miền núi khó kết nối được với chính sách này.

“Chúng ta có thể thấy vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, bản làng người Mông, người Thái, bản làng người Ê Đê, Gia Rai đang cần không phải khu nhiều hecta mà là nhà văn hóa được số hóa, xưởng dệt chung có máy hấp, sân lễ hội có điện, có wifi để livestream chợ phiên. Nguồn lực văn hóa nội sinh đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu đang vận hành ở quy mô hợp tác xã và hộ gia đình. Du lịch cộng đồng khó có thể đáp ứng điều kiện tại Điều 30 dự thảo luật để được đầu tư”, đại biểu Lò Thị Huyền nêu ý kiến.

Do đó, đại biểu tỉnh Sơn La mong rằng cần tiếp tục rà soát, nghiên cứu bổ sung các chính sách phù hợp hơn về tài chính, hỗ trợ sản xuất, đầu tư mạo hiểm, cơ hội tiếp cận, thụ hưởng của cộng đồng người dân tộc thiểu số hoạt động trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Đại biểu Lò Thị Huyền cũng đề nghị bổ sung cơ chế bảo hộ tri thức truyền thống và biểu đạt văn hóa dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số. Dự thảo luật tập trung vào việc tài chính hóa, định giá thế chấp và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo hướng công nghiệp kỹ thuật số hiện đại trong khi di sản văn hóa phi vật thể và tri thức dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số đang được đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa lệch chuẩn, sao chép mà không có sự đồng ý trước hay cơ chế chia sẻ lợi ích.

Đại biểu Lò Thị Huyền dẫn giải, dự thảo luật đã xây dựng nội dung tiến bộ về góp vốn, quyền sở hữu trí tuệ, sàn giao dịch văn hóa, giá tham chiếu nhưng về văn hóa, toàn bộ nội dung này mới chỉ trả lời được câu hỏi “Quyền này bao nhiêu tiền, giao dịch ở đâu” mà chưa trả lời được câu hỏi “Quyền này của ai, từ đâu, linh thiêng ở chỗ nào và được khai thác đến giới hạn nào thì dừng”. Điều này có thể khiến một hoa văn thổ cẩm của người Dao, một bài then của người Tày, một nhịp chiêng Ê Đê, Thổ Cẩm Khăn Piêu của người Thái dễ bị các doanh nghiệp ngoài cộng đồng sao chép, thương mại hóa tự do mà không cần chấp thuận trước hay chia sẻ lại lợi ích cho các nghệ nhân và bản làng.

Cần có gói chính sách hỗ trợ phát triển các sản phẩm OCOP văn hóa

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) cho rằng, đồng bào dân tộc thiểu số miền núi không phải là người chờ nhận thụ hưởng văn hóa, bởi vì chính họ cũng có tri thức bản địa và di sản phi vật thể hàng ngàn năm là chủ sở hữu và sáng tạo ra tài sản trí tuệ gốc.

Đồng tình với đại biểu Lò Thị Huyền, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh cho rằng, việc thiếu cơ chế coi đồng bào là chủ thể sáng tạo trung tâm có thể khiến họ bị gạt ra khỏi chuỗi giá trị và không được chia sẻ lợi ích kinh tế bình đẳng.

Theo đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, tại Chương III dự thảo luật tập trung vào việc tài chính hóa thế chấp và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo kiểu công nghiệp kỹ thuật số hiện đại, nhưng dự thảo luật quy định chưa rõ về khung pháp lý để bảo vệ di sản phi vật thể và tri thức dân gian vùng cao trước nguy cơ bị các doanh nghiệp thương mại hóa sai lệch, sao chép hoặc sử dụng bản quyền mà không có sự đồng ý trước hoặc không chia sẻ lợi nhuận, lợi ích một cách bình đẳng cho bản làng.

Nhìn vào thực tiễn sinh động của kho tàng di sản vùng đồng bào dân tộc thiểu số Việt Nam từ Tây Nguyên, Nam Trung Bộ cho tới miền núi Tây Bắc, Tây Nghệ An, Thanh Hóa cho thấy, nhiều di sản, kiệt tác của các dân tộc đã được UNESCO vinh danh như nghệ thuật Xòe Thái, kiệt tác truyện thơ Xống chụ xôn xao, trang phục áo cóm khăn piêu, kiến trúc nhà sàn, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, hát then Tày - Nùng - Thái và gốm Chăm Bầu Trúc cũng góp phần vào sắc màu di sản, là văn hóa độc đáo của dân tộc với kho tàng văn hóa dân gian phong phú nhưng lại có rất ít người biết tới.

Đại biểu Ngọc Linh dẫn chứng, từ những làn điệu Chậm đò ho của đồng bào Thổ (Thanh Hóa), lễ hội Bốc Mó hay điệu kể Đắng, kể chuyện cổ dân gian của đồng bào Thổ (Nghệ An), hay cách làm nhà táng chứa đựng cả những tri thức cổ xưa đến những bài thuốc nam gia truyền, nghề đan võng gai... nhưng hiện nay nguồn lực văn hóa Thổ đang đứng trước nguy cơ mai một một cách nghiêm trọng. Tiếng nói, trang phục truyền thống, nghề dệt đan thủ công đang dần vắng bóng trong đời sống, ngay trong cộng đồng dân tộc Thổ (Thanh Hóa), có những người đã ở độ tuổi 50 - 60 nhưng chưa một lần mặc trang phục truyền thống và người trẻ lại càng hiếm cơ hội được mặc.

“Nếu Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không có gói chính sách hỗ trợ phát triển các sản phẩm OCOP văn hóa làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng thì văn hóa dân tộc thiểu số sẽ bị lãng quên và mai một, các di sản sẽ đứng trước nguy cơ bị đẩy ra khỏi chuỗi lợi ích kinh tế, hoa văn thổ cẩm và các giai điệu cổ, bị doanh nghiệp bên ngoài sao chép thương mại mà nghệ nhân không được chia sẻ lợi ích công bằng tàn phá tính linh thiêng cộng đồng do thương mại hóa xô lệch, bị sân khấu hóa mà thiếu đi bản sắc”, đại biểu Ngọc Linh phân tích.

Theo đại biểu Ngọc Linh, tại một số quốc gia phát triển ở châu Á có chính sách đặc thù để bảo vệ văn hóa dân tộc bản địa như Trung Quốc với chương trình phi vật thể công nghiệp văn hóa gắn với hưng thịnh nông thôn và bắt buộc trích phần trăm doanh thu du lịch văn hóa tái đầu tư cho quỹ bảo tồn cộng đồng. Hay tại Hàn Quốc phát triển các dòng sản phẩm dựa trên chất liệu dân gian và tài trợ vốn mồi cho thanh niên về quê khởi nghiệp từ văn hóa bản địa, thể chế hóa danh hiệu báu vật nhân văn sống, trợ cấp hằng tháng cho các nghệ nhân truyền nghề.

Để văn hóa dân tộc thiểu số không ở bên lề trong bức tranh kinh tế sáng tạo, đại biểu Ngọc Linh kiến nghị nghiên cứu bổ sung các nhóm chính sách cốt lõi, đó là: Bổ sung 1 mục riêng về công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số, theo đó chuyển dịch tư duy từ bảo trợ thụ hưởng sang kiến tạo, hợp tác và phát triển. Thể chế hóa cơ chế đồng thuận, tự nguyện, báo trước và chia sẻ lợi ích, trên cơ sở đó bổ sung quy định việc khai thác thương mại di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số như âm nhạc, hoa văn dệt, tri thức các bài thuốc nam phải có sự đồng thuận, tự nguyện, báo trước của đại diện cộng đồng. Bắt buộc các dự án kinh doanh di sản dân tộc thiểu số, miền núi phải trích tối thiểu từ 3% - 5% doanh thu đóng góp lại cho Quỹ bảo tồn và phát triển văn hóa cộng đồng địa phương.

Thiết kế gói ưu đãi tài chính, thuế cho doanh nghiệp, cơ sở văn hóa cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đề nghị bổ sung khái niệm và tiêu chí ưu đãi riêng cho các cơ sở, hợp tác xã, doanh nghiệp văn hóa cộng đồng vùng dân tộc thiểu số, miền núi, áp dụng chính sách miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất cho xưởng sản xuất các đồ thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt, đan truyền thống; xây dựng quỹ vốn mồi chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số sáng tạo ngay tại bản làng của mình. Thực hành các tổ hợp sáng tạo hệ sinh thái bản làng gắn với đặc trưng tộc người tại các vùng, địa bàn trọng điểm của các đồng bào dân tộc thiểu số đang tập trung sinh sống.