Các đại biểu tán thành sự cần thiết ban hành Luật để thể chế hóa đầy đủ yêu cầu tại Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam; tạo hành lang pháp lý, thúc đẩy phát triển hệ sinh thái, chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.
Đổi mới tư duy phát triển văn hóa
Đại biểu Vương Quốc Thắng (Đà Nẵng) đánh giá, dự thảo Luật đã phần nào thể hiện sự đổi mới trong tư duy phát triển văn hóa, chuyển từ chủ yếu chú trọng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, sáng tạo, khai thác và phát triển các giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế, góp phần nâng cao sức mạnh mềm và vị thế quốc gia. Đặc biệt, dự thảo Luật đã tiếp cận công nghiệp văn hóa theo hướng phát triển đồng bộ chuỗi giá trị, lấy con người, năng lực sáng tạo làm trung tâm; chú trọng ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo đại biểu, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu, rà soát kỹ để có những chính sách nhằm khai thác tối đa các giá trị văn hóa đã hình thành cùng chiều dài hàng nghìn năm của lịch sử dân tộc, trở thành nguồn lực kinh tế phát triển đất nước.
Về bảo hộ, khai thác và thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu cho rằng, trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị của sản phẩm văn hóa tập trung ở nội dung sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ và khả năng khai thác thương mại. Dự thảo Luật đã có một số nội dung mới, rất có ý nghĩa như các công cụ hỗ trợ xác lập, bảo vệ giao dịch thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ các tác giả, doanh nghiệp sáng tạo, khai thác hiệu quả sáng tạo của mình, nhất là trên môi trường số. Đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu và rà soát kỹ để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với pháp luật có liên quan, đặc biệt là pháp luật về sở hữu trí tuệ; làm rõ các chính sách, biện pháp để thúc đẩy giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, các sản phẩm văn hóa.
Không có hàng rào rất dễ sinh ra dự án bất động sản "khoác áo" văn hóa
Đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai) đánh giá, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đã bao quát nhiều vấn đề nhưng còn "rộng ở diện, dày ở thủ tục và mỏng ở phần cốt lõi". Đại biểu phân tích, "rộng ở diện" vì chính sách vẫn trải đều cho 10 nhóm ngành. Mặc dù báo cáo tiếp thu đã nói định hướng nguồn lực vào ngành mũi nhọn nhưng cả 37 điều của dự thảo Luật chưa có điều nào chọn ngành mũi nhọn. "Ưu tiên tất cả tức là không ưu tiên", đại biểu nhấn mạnh.
Về thủ tục, đại biểu chỉ rõ, dự thảo có hơn 10 “cửa” đánh giá, công nhận và khoảng 40 lần giao văn bản dưới luật quy định. Bên cạnh đó, theo báo cáo, khoản chi ngân sách lớn nhất, hơn 9.000 tỉ đồng, dành cho hạ tầng kết nối đến các cụm, khu. Tuy nhiên, mỗi đồng ngân sách ở lĩnh vực này chỉ kéo thêm 1,5 đồng vốn ngoài, thấp nhất trong các hệ số được nêu. Trong khi đó, khoản hỗ trợ chi phí sản xuất duy nhất tại Điều 32 lại dành cho doanh nghiệp phục vụ đoàn nước ngoài.
Từ phân tích trên, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 dự thảo Luật cơ chế, lĩnh vực trọng điểm theo giai đoạn. Luật quy định tiêu chí và Chính phủ chọn tối đa 3 đến 4 lĩnh vực cho mỗi 5 năm, có đánh giá và đưa ra khỏi danh mục nếu không đạt yêu cầu. Trước mắt tập trung vào 3 lĩnh vực: trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh, phim truyền hình; âm nhạc, biểu diễn và công nghiệp sự kiện. Ba mũi nhọn này là đầu tàu kéo cả đoàn tàu.
Việc dồn lực đầu tư, theo đại biểu, phải đúng cách theo hướng ưu đãi đúng địa chỉ và đo được. Kết luận số 18 của Trung ương yêu cầu chính sách thuế bảo đảm tính trung lập, hạn chế lồng ghép chính sách xã hội. Tuy nhiên, dự thảo Luật vẫn đưa “sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam” lên tầng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cao nhất, ngang chip bán dẫn, trong khi việc đánh giá, công nhận lại giao UBND cấp tỉnh. Như vậy, mỗi tỉnh sẽ quyết định doanh nghiệp nào được hưởng thuế suất thấp nhất.
Với cụm, khu, ưu đãi vẫn chồng nhiều tầng, đặc biệt ưu đãi đầu tư theo điểm b khoản 2 Điều 29; thuế thu nhập doanh nghiệp tầng cao nhất theo điểm b khoản 1 Điều 35; miễn, giảm tiền thuê đất và được Nhà nước hỗ trợ hạ tầng theo khoản 2, khoản 5 Điều 30; trong khi khoản 2 Điều 15 chưa có tỷ lệ diện tích sáng tạo tối thiểu. “Không có hàng rào, rất dễ sinh ra những dự án bất động sản khoác áo văn hóa”, đại biểu Lê Hoàng Anh chỉ ra.
Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định ưu đãi thuế chỉ dành cho sản phẩm trọng điểm có tiêu chí luật định. Việc đánh giá, công nhận thống nhất ở cấp Trung ương; cụm, khu hưởng ưu đãi do Chính phủ quyết định, tập trung ở vài đô thị đã có hệ sinh thái, có tỷ lệ, diện tích sáng tạo tối thiểu và cơ chế thu hồi ưu đãi.
Đồng quan điểm, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cho rằng, mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 đặt ra yêu cầu lớn. Vì vậy, dự thảo Luật phải xác định rõ những lĩnh vực, chính sách cần ưu tiên để tạo động lực tăng trưởng.
Đại biểu đề nghị làm rõ khái niệm công nghiệp văn hóa, tránh cách hiểu sản phẩm thuộc lĩnh vực này phải có đủ 3 yếu tố: Văn hóa sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ.
Theo đại biểu, một sản phẩm thủ công vẫn có thể tạo ra giá trị kinh tế từ tay nghề, thiết kế và bản sắc văn hóa dù chưa ứng dụng công nghệ hiện đại hoặc chưa đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Do đó, các cơ quan cần xác định: Công nghiệp văn hóa là tập hợp các ngành, lĩnh vực kinh tế, lấy giá trị văn hóa và sức sáng tạo là nguồn lực chủ yếu để tạo ra sản xuất, phân phối và khai thác sản phẩm, dịch vụ. Tiêu chí nhận diện ngành cần được phân định với tiêu chí công nhận sản phẩm và điều kiện hưởng từng chính sách hỗ trợ.
Đại biểu Trịnh Xuân An đề cập nguy cơ chồng chéo khi nhiều lĩnh vực trong dự thảo Luật đã được điều chỉnh bởi các luật chuyên ngành. Bên cạnh đó, Quốc hội đã ban hành các nghị quyết và chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa, trong đó có những chính sách liên quan đến công nghiệp văn hóa. Do đó, cơ quan soạn thảo cần làm rõ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc áp dụng pháp luật và các cơ chế đặc thù, theo hướng: Luật chỉ quy định các cơ chế phát triển có tính liên ngành và các chính sách đặc thù của công nghiệp văn hóa. Nhiều quy định khác có liên quan đến điện ảnh, quảng cáo... phải dẫn chiếu để ưu tiên áp dụng luật này.
Tập trung nguồn lực cho những sản phẩm có sức cạnh tranh
Phát biểu giải trình, làm rõ nội dung được các đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, Bộ sẽ tiếp tục rà soát, chỉnh lý các quy định về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng theo hướng bao quát đầy đủ các hoạt động và chủ thể tham gia phát triển công nghiệp văn hóa, kể cả các tổ chức, cá nhân nước ngoài có liên quan; làm rõ các khái niệm trên cơ sở xác định đây là hoạt động kinh tế dựa trên các giá trị văn hóa, sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ gắn với chuỗi giá trị từ sáng tạo đến tái đầu tư; làm rõ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và hỗ trợ của Nhà nước và chuyển từ chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa sang tạo lập môi trường, điều kiện và động lực phát triển.
Theo Bộ trưởng, các chính sách về thuế, tín dụng, đất đai, hợp tác công tư, khai thác sử dụng tài sản công được thiết kế để huy động hiệu quả các nguồn lực đầu tư; đồng thời có chính sách ưu đãi đối với các sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam và sản phẩm trọng điểm nhằm tập trung nguồn lực cho những sản phẩm có sức cạnh tranh, có sức lan tỏa, tạo cơ sở để công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng, góp phần quảng bá giá trị văn hóa Việt Nam.
Về hỗ trợ sáng tạo, xác lập quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa, Bộ trưởng nhấn mạnh, việc bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền là vấn đề quan trọng mấu chốt trong phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là chính sách cốt lõi của Luật nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận công cụ sáng tạo cho người dân, nhất là đối tượng hạn chế về nguồn lực, công nghệ, thị trường. Đặc trưng của công nghiệp văn hóa Việt Nam là sáng tạo cộng đồng và Luật này sẽ là chính sách hỗ trợ cho năng lực sáng tạo của nhân dân thông qua công nghệ do Nhà nước cung cấp, góp phần bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, dự thảo Luật đã bổ sung khái niệm về phần mềm phục vụ sáng tạo, nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ theo hướng cung cấp miễn phí các phần mềm và nền tảng...
Về lựa chọn các lĩnh vực ưu tiên, Bộ trưởng cho biết, đây là luật mới, quy định khung pháp lý cho 10 lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ lựa chọn, quyết định các lĩnh vực ưu tiên phát triển phù hợp với từng giai đoạn cụ thể.
Bộ trưởng dẫn chứng, hiện nay, du lịch văn hóa chiếm hơn 20% tỷ trọng của công nghiệp văn hóa. Chính phủ đang chỉ đạo quyết liệt, tập trung phát triển du lịch và di sản văn hóa. Tương tự, Nghị quyết số 28 cũng xác định một số lĩnh vực ưu tiên như: trò chơi điện tử, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn. Vì vậy, Quốc hội giao Chính phủ thẩm quyền và trách nhiệm xác định các lĩnh vực ưu tiên phát triển trong từng giai đoạn, trên cơ sở đó quyết định việc đầu tư cho các lĩnh vực này.
