Nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng dự án Luật là rất cần thiết, với cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn được nêu trong Tờ trình của Chính phủ.
Theo đó, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được ban hành nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển công nghiệp văn hóa; xác lập khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh về công nghiệp văn hóa dưới góc độ là ngành kinh tế có tính sáng tạo, đặc thù, ngành kinh tế chiến lược trong cơ cấu ngành kinh tế Việt Nam; góp phần thúc đẩy tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm của quốc gia.
Văn hóa lúa nước kết tinh tinh thần văn hóa
Đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn ĐBQH TP Cần Thơ) cho rằng, văn hóa lúa nước hay còn gọi là văn minh lúa nước là một dạng văn minh nông nghiệp được hình thành và phát triển dựa trên nền tảng kinh tế trồng lúa nước đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước tại châu Á, trong đó có Việt Nam. Từ thời Văn hóa Đông Sơn, cư dân Việt cổ đã canh tác lúa nước tại lưu vực sông Hồng và sông Mã. Hệ thống trống đồng Đông Sơn được khai quật tại đây chứa đầy các hoa văn về cư dân nông nghiệp chim chim lạc giả gạo và cầu mưa.
Văn hóa lúa nước chính là mỏ vàng, là chất liệu và là bệ đỡ vững chắc để Việt Nam phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa độc bản vươn ra tầm thế giới. Đây là chiếc nôi hình thành dân tộc Việt. Vì vậy, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam không thể tách rời cội nguồn nông nghiệp này. Tuy nhiên, hiện nay giới trẻ đôi khi chưa thể cảm nhận hết ý nghĩa về hình ảnh quê hương qua hình ảnh con trâu, cái cày. Đây là nguy cơ làm biến dạng, mất đi tính nguyên bản của di sản nếu không có công nghiệp văn hóa để bảo tồn thích ứng.
Nói cách khác, nếu không có văn hóa lúa nước thì công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ mất đi nguồn gen di truyền để nhận diện, bởi vì canh tác lúa nước để tạo ra di sản, còn công nghiệp văn hóa chính là cách để kiếm tiền và truyền bá di sản đó cho tương lai.
Đại biểu Tô Ái Vang cho rằng, Việt Nam có ba vùng trồng lúa nước trọng điểm, đó là đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng ven biển miền Trung. Trong đó, đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long là hai vựa lúa lớn nhất của cả nước được ví là “nồi cơm của thế giới”. Nếu đồng bằng sông Hồng là cái nôi định hình giữ gìn các giá trị nguyên bản cốt lõi của văn hóa lúa nước thì đồng bằng sông Cửu Long chính là không gian mở, nơi các giá trị ấy được tích hợp hiện đại hóa và mang tính thương mại toàn cầu rõ nét nhất.
Chính vì vậy, đại biểu Tô Ái Vang cho rằng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa phải trở thành chiếc khóa để thể chế, hỗ trợ, cởi trói và kích hoạt tiềm năng cho hai vựa lúa lớn, điển hình cho nền văn hóa sông nước của dân tộc Việt Nam. Từ phân tích trên, đại biểu Tô Ái Vang kiến nghị: Tại Điều 1 và khoản 1 Điều 2 giải thích từ ngữ về công nghiệp văn hóa còn mang tính đơn thuần, là sự nhìn nhận sản phẩm công nghiệp văn hóa ở phần ngọn. Như vậy sẽ bỏ sót toàn bộ chuỗi giá trị và hệ sinh thái bổ trợ để tạo ra sản phẩm đó. Đại biểu Tô Ái Vang đề nghị Điều 1 và khoản 1 Điều 2 bổ sung thêm cho đầy đủ. Đồng thời bổ sung khái niệm hệ sinh thái và chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.
Chính sách phát triển công nghiệp văn hóa bổ sung chính sách bảo tồn các không gian văn hóa nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương và các ngành nghề phụ trợ tạo nên sản phẩm. Đồng thời bổ sung một khoản giao Chính phủ quy định cơ chế sử dụng hợp lý một tỷ lệ đất nông nghiệp, đất di sản để xây dựng hạ tầng dịch vụ phục vụ công nghiệp văn hóa mà không làm thay đổi bản chất di sản nhằm khuyến khích và có cơ chế ưu đãi đặc thù đối với các dự án công nghiệp văn hóa tích hợp đa giá trị văn hóa nông nghiệp và du lịch.
Bên cạnh đó, bổ sung chính sách hỗ trợ xây dựng thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn liền với chỉ dẫn địa lý độc bản của các vùng kinh tế trọng điểm.
Đại biểu Tô Ái Vang đề nghị, tại Điều 21 hoạt động phát triển công nghiệp văn hóa trong các dự án đầu tư công trình xây dựng, bổ sung điều khoản cho phép áp dụng hình thức hợp tác công tư đối với các công trình di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa làng nghề công cộng. Đồng thời quy định mức miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đất rõ ràng theo lộ trình, ví dụ như là miễn thuế 5 năm đầu, giảm 50% trong 5 năm tiếp theo đối với các doanh nghiệp có trên 70% doanh thu từ các sản phẩm công nghiệp văn hóa mang tính bảo tồn bản sắc sử dụng lao động địa phương.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp đầu tư vào văn hóa như là phục dựng rối nước, đầu tư cơ sơ diễn thực cảnh, số hóa di sản làng nghề đang đối diện với rủi ro cao, vì vậy rất cần nghiên cứu để giảm thuế cho các doanh nghiệp này.
Cần làm rõ cơ chế bảo vệ quyền lợi chủ thể về di sản văn hóa
Phát biểu góp ý dự án luật, đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) băn khoăn chưa thấy rõ cơ chế để bảo vệ quyền lợi chủ thể về di sản cũng như là các nghệ nhân dân gian, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số.
Đại biểu Châu Quỳnh Dao cho rằng, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch khẳng định đã tiếp thu chỉnh lý khoản 2 Điều 19 để đảm bảo chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng. Tuy nhiên đại biểu Quỳnh Dao cho rằng chưa thấy thể hiện việc bảo đảm quyền lợi này, mà chỉ thấy có dùng từ “hỗ trợ” hoặc là kết nối doanh nghiệp để phát triển thị trường.
Ngoài ra, tại khoản 3 Điều 26 quy định về sàn giao dịch còn mang tính chất hình thức; dự thảo chỉ yêu cầu nếu người đưa sản phẩm văn hóa lên sàn thì chỉ cần có thông tin về nguồn gốc sản phẩm đó, chứ chưa thể hiện được cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích cũng như nguyên tắc đồng thuận tự nguyện báo trước theo quy chuẩn của quốc tế.
Bên cạnh đó, đại biểu Quỳnh Dao cũng nêu ý kiến về không gian sáng tạo cho một chủ thể là tổ chức hay cá nhân đối với những giá trị di sản văn hóa thiêng liêng của đồng bào, của một dân tộc, bởi vì nó giống như là cái “căn cước” rất quan trọng của dân tộc Việt Nam. “Nếu không có cơ chế quản lý bảo vệ thì rất dễ bị ảnh hưởng, bị xâm lấn và bị bào mòn bởi công nghệ số hay là trí tuệ nhân tạo”, đại biểu Quỳnh Dao nêu ý kiến.
Lấy ví dụ về giá trị văn hóa của Kinh lá buông của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi (Thất Sơn), đại biểu Quỳnh Dao cho biết đã 200 năm trôi qua nhưng những bộ Kinh lá buông vẫn còn nguyên giá trị, là biểu tượng cho đỉnh cao về sự sáng tạo, tri thức và tâm huyết trao truyền của thế hệ trước đối với thế hệ sau.
Để có được những bộ Kinh lá buông đó thì những nghệ nhân, những bậc cao tăng đã đi vào rừng già để tìm những lá buông, sau đó trải qua nhiều công đoạn ép, sấy, ngâm, rồi dùng bút sắt để khắc từng đường nét chữ Khmer cổ để ghi lại kinh Phật, ghi lại y học cổ truyền, những giáo huấn thiên văn địa lý rất có giá trị cho thế hệ mai sau...
Từ những dẫn chứng trên, đại biểu Quỳnh Dao đề nghị cần luật hóa cơ chế tiếp cận chia sẻ lợi ích tại Điều 19, Điều 26, để bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể. Cần sửa theo hướng sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại mới đủ điều kiện niêm yết.
Tại Điều 7 cần bổ sung hành vi nghiêm cấm, đó là tự ý khai thác thương mại làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số trí tuệ nhân tạo sao chép, trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.
