Bài 1: Nhận diện bản sắc trong không gian mới
Nghĩa tình, bao dung, năng động, sáng tạo và tinh thần tiên phong là những phẩm chất được bồi đắp qua lịch sử hình thành, phát triển của TP Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, trong không gian đô thị mở rộng sau sắp xếp đơn vị hành chính, việc xác lập hệ giá trị chung đặt ra yêu cầu làm rõ đâu là bản sắc đặc trưng, đâu là những chuẩn mực phổ quát và cách kết nối sự đa dạng văn hóa của các cộng đồng dân cư.
Tìm giá trị chung từ chiều sâu lịch sử và sự đa dạng văn hóa
Qua hơn 300 năm khai phá, đấu tranh cách mạng và xây dựng, TP Hồ Chí Minh hình thành những nét tính cách nổi bật của con người vùng đất phương Nam: cởi mở, hào sảng, bao dung, nghĩa tình, năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Những phẩm chất ấy không chỉ được thể hiện qua các giai đoạn lịch sử mà còn tiếp tục được bồi đắp trong đời sống cộng đồng và quá trình phát triển của Thành phố.
Tuy nhiên, khi TP Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn phát triển với không gian hành chính, kinh tế và văn hóa rộng lớn hơn, việc nhận diện bản sắc con người không thể chỉ giới hạn trong những đặc điểm quen thuộc của đô thị trung tâm. Sự hội tụ của các vùng đất có lịch sử hình thành, cơ cấu dân cư và môi trường sống khác nhau đặt ra yêu cầu tìm kiếm những giá trị chung có khả năng kết nối cộng đồng, đồng thời tôn trọng sự đa dạng văn hóa.
PGS.TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP Hồ Chí Minh, cho rằng nghĩa tình, nhân ái, sẻ chia và bao dung là những phẩm chất xuyên suốt lịch sử Nam bộ và Thành phố. Theo ông, tinh thần nghĩa tình không chỉ thể hiện trong đấu tranh cách mạng mà còn hiện diện trong đời sống hòa bình, qua các hoạt động an sinh xã hội, sự chung sức của cộng đồng và cách người dân ứng xử với nhau trước khó khăn.
Nhìn lại chặng đường 50 năm sau ngày thống nhất đất nước, ông Hà Minh Hồng cho rằng quá trình xây dựng và phát triển Thành phố còn bồi đắp những phẩm chất như chủ động vượt khó, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, biết hợp tác và trọng dụng người tài. Đây cũng là những yếu tố cần được xem xét khi nhận diện con người Thành phố trong giai đoạn mới.
Từ góc nhìn nghệ thuật, ông Lê Nguyên Hiều, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ múa TP Hồ Chí Minh, cũng nhấn mạnh nghĩa tình là nét nổi bật trong tính cách người dân. Theo ông, giá trị này có thể được chuyển tải qua ngôn ngữ nghệ thuật, những câu chuyện về con người và đời sống, giúp công chúng cảm nhận rõ hơn chiều sâu văn hóa của Thành phố.
Những ý kiến trên cho thấy nghĩa tình là một trong những giá trị có ý nghĩa khi nhận diện bản sắc con người TP Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, việc xây dựng hệ giá trị không chỉ dừng ở khẳng định những phẩm chất đã được bồi đắp qua lịch sử, mà còn phải làm rõ nét riêng của con người Thành phố trong mối tương quan với những chuẩn mực chung của người Việt Nam.
PGS.TS Hà Minh Hồng lưu ý, những giá trị như yêu nước, đoàn kết, trung thực, trách nhiệm hay sáng tạo đều có ý nghĩa phổ quát. Vì vậy, khi xây dựng hệ giá trị của TP Hồ Chí Minh, cần phân biệt rõ những chuẩn mực chung với các phẩm chất tạo nên đặc trưng của vùng đất và con người Thành phố.
Yêu cầu này càng trở nên quan trọng khi TP Hồ Chí Minh mở rộng không gian phát triển sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Không gian thành phố mới bao gồm các khu vực đô thị, công nghiệp, nông thôn, ven biển và hải đảo, với những cộng đồng dân cư có điều kiện sống, lịch sử và truyền thống văn hóa khác nhau.
PGS.TS Huỳnh Quốc Thắng, Ủy viên Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP Hồ Chí Minh, giảng viên cao cấp Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP Hồ Chí Minh), cho rằng sự mở rộng địa giới hành chính đồng thời đặt ra yêu cầu hình thành tâm thức chung về TP Hồ Chí Minh mới. Hệ giá trị con người cần được nhìn nhận trong tổng thể không gian địa văn hóa đa dạng, không chỉ từ góc nhìn đô thị truyền thống mà còn tính đến đặc điểm của các vùng công nghiệp, nông thôn và biển đảo.
Điều đó đặt ra yêu cầu tìm kiếm sự thống nhất trong đa dạng. Hệ giá trị chung không nhằm xóa nhòa những nét riêng của từng cộng đồng, mà cần xác định những phẩm chất có khả năng kết nối, tạo sự đồng thuận và định hướng sự phát triển chung. Bản sắc con người TP Hồ Chí Minh vì thế không chỉ được nhìn nhận qua những giá trị đã hình thành trong lịch sử, mà còn qua khả năng tiếp nhận cái mới, tôn trọng khác biệt, hợp tác và cùng phát triển.
Làm rõ giá trị đặc trưng, tránh chồng lấn và hình thức
Từ yêu cầu nhận diện bản sắc, vấn đề tiếp theo là lựa chọn và tổ chức các giá trị như thế nào để vừa phản ánh được phẩm chất đặc trưng của con người TP Hồ Chí Minh, vừa có cơ sở khoa học và phù hợp với thực tiễn.
Dự thảo lần thứ ba về Hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh trong thời đại mới xác định 25 giá trị thành tố thuộc 3 nhóm, cô đọng thành 12 giá trị cốt lõi theo 4 trục: Yêu nước - Đoàn kết - Nghĩa tình; Trung thực - Trách nhiệm - Kỷ cương; Năng động - Sáng tạo - Văn minh; Tự cường - Tiên phong - Hội nhập.
Cách tiếp cận này hướng đến kế thừa các chuẩn mực con người Việt Nam, đồng thời phản ánh những phẩm chất và yêu cầu phát triển của thành phố. Tuy nhiên, việc xác lập hệ giá trị không chỉ là lựa chọn những khái niệm tích cực, mà còn phải làm rõ nội hàm, mối quan hệ và nét riêng của từng giá trị.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm cho rằng dự thảo đã có bước hoàn thiện nhưng cần tiếp tục rà soát cách tổ chức các giá trị. Theo ông, một số giá trị trong 3 nhóm và 4 trục còn chồng lấn, chưa thể hiện rõ sự khác biệt về nội hàm và mối liên hệ giữa các thành tố. Vì vậy, cần xác định nguyên tắc phân nhóm, đồng thời phân biệt những phẩm chất thuộc về cá nhân với các giá trị mang tính cộng đồng, xã hội; nếu chưa làm rõ được tính chất của từng trục, có thể cân nhắc cách gọi “4 nhóm giá trị”.
Từ góc độ nghiên cứu, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm đề xuất cân nhắc cô đọng hệ giá trị vào 5 phẩm chất: Nghĩa tình, trung thực, năng động, sáng tạo và tiên phong. Theo ông, đây là những giá trị có thể làm nổi bật nét đặc trưng của con người TP Hồ Chí Minh, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Đây là một phương án đề xuất cần tiếp tục trao đổi, không phải cấu trúc đã được thống nhất.
Ở góc nhìn gắn với đời sống cộng đồng, bà Trương Tứ Muối, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số TP Hồ Chí Minh, đề nghị quan tâm những phẩm chất gần gũi như hiếu thảo, nhân nghĩa, trọng tín, bao dung và văn minh. Theo bà, các giá trị cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gắn với hành vi thường ngày để người dân có thể nhận biết, thay vì chỉ dừng ở những khái niệm mang tính định hướng.
Bà cho rằng yêu nước không chỉ thể hiện trong đấu tranh cách mạng mà còn qua lao động, sản xuất, chấp hành chủ trương, chính sách và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng. Chữ tín gắn với trách nhiệm, nói đi đôi với làm; sự minh bạch thể hiện qua thái độ và cách ứng xử trong công việc cũng như cuộc sống. Những phẩm chất ấy góp phần tạo dựng niềm tin, củng cố quan hệ xã hội và nâng cao khả năng hợp tác, hội nhập.
Từ yêu cầu hoàn thiện dự thảo, ông Bùi Thanh Nhân, Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh hệ giá trị không nên được xây dựng như một văn bản hành chính áp đặt, mà cần hình thành trên cơ sở lắng nghe nhiều chiều, tiếp thu ý kiến khoa học, thực tiễn và tạo sự đồng thuận trong xã hội. Theo ông, các giá trị cần được xem xét, hoàn thiện để có thể được người dân nhận thức, chia sẻ và tự nguyện thực hành.
Bên cạnh việc làm rõ nội hàm, việc xác định những giá trị đang hiện diện, những phẩm chất cần tiếp tục phát huy và cả những hạn chế cần khắc phục cũng phải dựa trên cơ sở thực tiễn. Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Trần Ngọc Thêm lưu ý kết quả khảo sát cần bảo đảm tính đại diện, với phương pháp chọn mẫu và đối tượng tham gia phù hợp. Quy mô khảo sát lớn chưa đủ để khẳng định kết quả phản ánh đầy đủ thực tế nếu thiếu cơ sở về phương pháp nghiên cứu.
Trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh hướng đến phát triển dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập, việc xác lập hệ giá trị cần kết hợp giữa kế thừa truyền thống với nhận diện những phẩm chất đáp ứng yêu cầu mới. Tinh thần nghĩa tình, bao dung cần tiếp tục được bồi đắp cùng với trách nhiệm, trung thực, tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và khả năng thích ứng trước những thay đổi.
Nhận diện đúng bản sắc và xác lập được hệ giá trị phù hợp mới là bước khởi đầu. Vấn đề tiếp theo là làm thế nào để những phẩm chất ấy không chỉ được nhắc đến trong các định hướng, mà trở thành hành vi cụ thể trong công vụ, gia đình, nhà trường và cộng đồng. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình đưa hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh vào đời sống.
Bài cuối: Đưa vào đời sống thực tiễn
