Dòng sông 'kể chuyện' lịch sử và tương lai Nam Bộ

Trưng bày diễn ra đến ngày 17/10/2026, nằm trong khuôn khổ dự án “Sống cùng dòng sông”, do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng, với sự tham gia của bốn bảo tàng tại TP Hồ Chí Minh gồm: Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh, Bảo tàng TP Hồ Chí Minh, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh.

Với gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu, trưng bày được xây dựng như một câu chuyện kể bằng chính tiếng nói của những dòng sông Nam Bộ. Công chúng được dẫn dắt qua ba chủ đề chính: Những dòng sông như dấu ấn bản sắc văn hóa Nam Bộ; vai trò và công năng của dòng sông trong đời sống kinh tế - xã hội; tương lai của các dòng sông trước những sức ép từ ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và biến đổi khí hậu.

Thông qua các hiện vật khảo cổ thuộc các nền văn hóa Đồng Nai, Giồng Cá Vồ, Óc Eo; những câu chuyện về tín ngưỡng thờ thủy thần, đời sống thương hồ, chợ nổi, ghe thuyền truyền thống hay các nghề nghiệp gắn với sông nước, trưng bày cho thấy dòng sông không chỉ là yếu tố địa lý mà còn là cội nguồn hình thành bản sắc văn hóa Nam Bộ.

Tại lễ khai mạc, ông Etienne Ranaivoson, Tổng Lãnh sự quán Pháp tại TP Hồ Chí Minh cho biết, trưng bày là một trong những thành quả quan trọng của dự án “Sống cùng dòng sông”, dự án quy mô lớn được tài trợ bởi Quỹ FEF với sự tham gia của nhiều đối tác Việt Nam và Pháp.

Theo ông Etienne Ranaivoson, tham vọng của dự án không chỉ dừng lại ở việc nhận diện những mối đe dọa đối với các dòng sông mà còn hướng tới việc nhìn nhận lại một cách sâu sắc mối quan hệ giữa con người với sông nước. “Vấn đề cốt lõi là định nghĩa lại cách chúng ta sống cùng những dòng sông”, ông Etienne Ranaivoson nhấn mạnh.

Tổng Lãnh sự Pháp cho rằng, tại TP Hồ Chí Minh - đô thị được định hình bởi sông Sài Gòn - dự án mang ý nghĩa đặc biệt khi góp phần khơi mở đối thoại giữa cộng đồng với những dòng sông, vốn là “ký ức sống động” của các vùng đất cư trú, nơi lưu giữ những câu chuyện của quá khứ và cả những lời hứa hẹn cho tương lai.

Trong khi đó, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh cho biết, đối với Nam Bộ, dòng sông không chỉ là yếu tố tự nhiên hay địa lý mà còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, sản xuất, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.

Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn đến hệ thống sông Cửu Long và mạng lưới kênh rạch chằng chịt, sông nước đã góp phần hình thành nên bản sắc văn hóa Nam Bộ với những đặc trưng cởi mở, năng động, giàu sức sống và luôn biết thích ứng với điều kiện tự nhiên.

“Tuy nhiên, các dòng sông hôm nay cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên quá mức, đô thị hóa và biến đổi khí hậu. Chính vì vậy, trưng bày lần này mở ra một không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và tương lai, giữa tri thức khoa học và cảm xúc văn hóa”, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi chia sẻ.

Không chỉ giới thiệu những giá trị lịch sử - văn hóa của hệ thống sông ngòi Nam Bộ, trưng bày còn dành một phần nội dung quan trọng để phản ánh những “vết thương” mà các dòng sông đang phải gánh chịu. Từ tình trạng suy giảm phù sa, sạt lở bờ sông do khai thác cát quá mức, ô nhiễm nguồn nước đến sự suy giảm đa dạng sinh học, tất cả được thể hiện qua các tư liệu khoa học, hình ảnh và góc nhìn của các nhà nghiên cứu.

Theo ban tổ chức, thông điệp xuyên suốt của trưng bày là lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với việc bảo vệ nguồn nước và phát triển bền vững. Khi kể câu chuyện về những dòng sông, cũng chính là kể câu chuyện về con người, về khả năng thích ứng với thiên nhiên và về khát vọng gìn giữ những giá trị đã tạo nên vùng đất Nam Bộ suốt hàng nghìn năm lịch sử.

Bên cạnh giá trị nội dung, “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” còn là kết quả của quá trình hợp tác quốc tế giữa các bảo tàng Việt Nam với các chuyên gia của Musée des Confluences. Thông qua các chương trình tập huấn và làm việc chuyên môn, đội ngũ cán bộ bảo tàng đã tiếp cận những phương pháp trưng bày mới, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, giáo dục và phục vụ công chúng.

Các đơn vị thực hiện kỳ vọng trưng bày sẽ giúp công chúng có thêm những góc nhìn mới về vai trò của sông nước trong lịch sử và đời sống đương đại, đồng thời góp phần lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường, gìn giữ những dòng sông - mạch nguồn đã làm nên bản sắc và sức sống của vùng đất Nam Bộ.