Người dân di chuyển trên đường phố ở Tehran, Iran. Ảnh: THX/TTXVN
Hàng triệu người Iran đang chật vật duy trì cuộc sống khi giá cả leo thang và thu nhập mất giá nhanh chóng. Tuy nhiên, nền kinh tế của quốc gia hơn 92 triệu dân này vẫn chưa rơi vào trạng thái sụp đổ, bất chấp nhiều tháng chiến tranh với Mỹ và nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt khắc nghiệt.
Là một trong những quốc gia giàu tài nguyên hàng đầu thế giới, Iran đã xây dựng được nền kinh tế nội địa tương đối đa dạng so với nhiều nước xuất khẩu dầu mỏ lớn. Sau nhiều thập kỷ đối mặt với cấm vận và căng thẳng với Mỹ, Israel cùng phương Tây, Tehran ngày càng chú trọng khả năng tự cung tự cấp.
Tuy nhiên, khả năng chống chịu này đi kèm cái giá rất lớn đối với người dân. Hơn một thập kỷ trừng phạt toàn diện, hai cuộc chiến kể từ tháng 6 năm ngoái, các cuộc biểu tình trên toàn quốc khiến hàng nghìn người thiệt mạng cùng nhiều đợt chính quyền cắt Internet trong năm qua đã khiến việc kiếm đủ thu nhập và xây dựng kế hoạch cho tương lai ngày càng khó khăn.
Chuyển gánh nặng sang người dân
Nhà kinh tế học phúc lợi Hadi Kahalzadeh cho rằng một nền kinh tế chỉ thực sự sụp đổ khi xảy ra nạn đói và nhà nước không còn khả năng trả lương cho nhân viên hay cung cấp những dịch vụ thiết yếu. Xét theo tiêu chí này, Iran vẫn chưa đến mức đó.
Tuy nhiên, sức ép kinh tế đang ngày càng nghiêm trọng. Lạm phát đã tăng lên khoảng 90%, trong khi Iran ghi nhận một trong những mức lạm phát thực phẩm cao nhất thế giới. Giá nhiều mặt hàng thiết yếu như thịt, trứng và dầu ăn đã tăng hơn ba lần trong vòng một năm, còn tiền lương không thể theo kịp.
Hàng nhập khẩu cũng liên tục đắt lên do đồng nội tệ Iran mất giá xuống những mức thấp mới so với USD. Việc eo biển Hormuz đóng cửa sau khi chiến tranh Mỹ - Israel bùng phát cuối tháng 2 càng hạn chế nguồn cung hàng hóa mới.
Việc các cú sốc kinh tế chủ yếu được hấp thụ thông qua lạm phát và đồng tiền mất giá giúp duy trì động lực nhập khẩu và sản xuất, qua đó giữ cho nền kinh tế tiếp tục vận hành. Nhưng chi phí cuối cùng lại được chuyển trực tiếp sang các hộ gia đình.
Chính phủ cố gắng giảm bớt sức ép bằng trợ cấp tiền mặt và phiếu điện tử mua hàng thiết yếu. Trong bối cảnh mức lương tối thiểu hàng tháng chưa tới 100 USD, những khoản hỗ trợ trị giá thêm vài USD vẫn có ý nghĩa với nhiều gia đình.
Người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani ngày 28/7 cho biết nhà chức trách đã thanh toán chậm cho các cửa hàng tham gia chương trình phiếu mua hàng. Tuy nhiên, nhiều cửa hàng vẫn chưa nhận được tiền do một số ngân hàng lớn tiếp tục bị gián đoạn hoạt động hơn một tháng sau các cuộc tấn công mạng nghiêm trọng.
Chiến tranh cũng gây tổn thất trực tiếp cho cơ sở hạ tầng. Các đợt không kích của Mỹ trong tháng này đã đánh trúng 12 cây cầu và hai đường hầm, đồng thời làm suy giảm một phần năng lực sản xuất khí đốt tự nhiên và phát điện của Iran. Các ngành sản xuất dự kiến phải chịu hai ngày mất điện mỗi tuần, thay vì ba ngày như dự báo trước đó.
Hàng tỷ USD nguồn thu chưa trở về Iran
Bên cạnh sức ép bên ngoài, những vấn đề nội tại đang làm suy yếu thêm nền kinh tế Iran. Báo cáo năm 2025 của Viện Chiến lược Hưu trí Saba, tổ chức nghiên cứu liên kết với quỹ hưu trí nhà nước Iran, cho biết hơn 30% người dân nước này sống dưới chuẩn nghèo cách đây 5 năm. Tỷ lệ này được dự báo tăng lên 45% trong năm nay và tiếp tục đi lên.
Mohammad Reza Farzanegan, giáo sư kinh tế Trung Đông tại Đại học Philipps Marburg của Đức, nhận định tham nhũng mang tính hệ thống là mối đe dọa nội tại nghiêm trọng nhất đối với nền kinh tế Iran. Tham nhũng làm giảm năng suất, suy yếu các thể chế và tạo ra cơ chế ưu tiên quan hệ chính trị thay vì hiệu quả kinh tế.
Vấn đề còn lớn hơn ở nguồn thu xuất khẩu nói chung. Hơn 20.000 nhà xuất khẩu có nghĩa vụ đưa 94 tỷ euro, tương đương gần 107 tỷ USD, về Iran theo quy định nhưng chưa thực hiện. Trong số đó có 225 cá nhân, mỗi người có nghĩa vụ ngoại tệ hơn 50 triệu euro.
Tầng lớp trung lưu ngày càng thu hẹp
Sự tồn tại của nền kinh tế không đồng nghĩa đời sống người Iran ổn định. Nhiều năm trừng phạt đã làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc kinh tế - xã hội của đất nước.
Năm 2011, tầng lớp trung lưu vẫn chiếm phần lớn dân số Iran, nhưng hiện đã trở thành thiểu số. Ngược lại, người nghèo và những người có nguy cơ rơi vào nghèo đói hiện chiếm khoảng 70% dân số, và xu hướng này được dự báo tiếp tục.
Tại Tehran cũng như nhiều thành phố và làng quê, tác động thể hiện rõ trong đời sống hàng ngày. Thịt và sản phẩm từ sữa dần biến mất khỏi bữa ăn của nhiều gia đình, việc chữa bệnh bị trì hoãn, tiền thuê nhà thanh toán muộn, trong khi không ít người nhận lương nhưng chỉ đủ trang trải trong vài ngày.
Ngay cả khi lạm phát hạ nhiệt hoặc tăng trưởng kinh tế trở lại, những tổn thất này cũng khó nhanh chóng đảo ngược. Khi các gia đình đã mất tiền tiết kiệm, tài sản, cơ hội giáo dục và cảm giác an toàn vốn gắn với tầng lớp trung lưu, quá trình phục hồi có thể kéo dài nhiều năm.
Ngoại giao là chìa khóa để phục hồi
Iran và Mỹ vẫn trao đổi thông điệp thông qua các bên trung gian và phần lớn đã đình chỉ hoạt động quân sự trực tiếp. Tuy nhiên, xung đột đã lan sang biển Đỏ và biển Caspi, trong khi căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn ở mức cao.
Quan hệ kinh tế với Trung Quốc, Nga và các quốc gia láng giềng có thể giúp Tehran có thêm không gian xoay xở trong ngắn hạn, nhưng khó thay thế hoàn toàn các mối quan hệ kinh tế quốc tế rộng lớn hơn.
Vì vậy, giảm rủi ro địa chính trị thông qua ngoại giao được xem là một trong những chính sách kinh tế quan trọng nhất đối với Iran. Nếu môi trường bên ngoài không ổn định, nền kinh tế nước này có thể tiếp tục tồn tại và tránh được kịch bản sụp đổ, nhưng triển vọng phục hồi thực sự vẫn rất hạn chế.