Hội nghị "Yalta mới" và nỗi lo bị gạt khỏi bàn cờ của châu Âu

Theo nhà báo và nhà phân tích chính trị người Nga, Vitaly Ryumshin, khả năng diễn ra cuộc gặp giữa ba nhà lãnh đạo Putin, Trump và Tập Cận Bình làm dấy lên nỗi lo về một "hội nghị Yalta mới". Tuy nhiên, sự bất an của châu Âu phản ánh nhiều hơn vị thế và tầm ảnh hưởng của chính họ, thay vì một thỏa thuận bí mật nào đó. Ông Ryumshin vừa có bài viết về vấn đề này trên trang điện tử của đài RT (Nga).

Theo tác giả Ryumshin, nếu tin vào những tiếng nói có phần cường điệu ở châu Âu, "lục địa già" đang đứng trước một thời khắc "định mệnh", vào ngày 18 hoặc 19/11 tới.

Đó là thời điểm diễn ra Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, Trung Quốc, nơi Tổng thống Nga Vladimir Putin, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có thể gặp nhau. Chưa có bất kỳ thỏa thuận chính thức nào được đưa ra, nhưng chỉ riêng khả năng này cũng đủ khơi lại nỗi ám ảnh quen thuộc của các quốc gia châu Âu: ba cường quốc sẽ ngồi lại, phân chia thế giới và để phần còn lại tự tìm hiểu xem mình thuộc phạm vi ảnh hưởng của ai.

Ông Ryumshin cho rằng, phép liên tưởng được nhắc đến nhiều nhất là Hội nghị Yalta năm 1945. Theo cách hình dung này, ông Putin sẽ giành được Ukraine, ông Tập Cận Bình có Đài Loan, còn ông Trump nhận được bất cứ điều gì ông muốn để đổi lại. Trong khi đó, Tây Âu được cho là sẽ phải chấp nhận kết quả mà không hề được mời tham gia cuộc họp.

Đây là một kịch bản đầy kịch tính, nhưng cũng là bước suy diễn khá xa so với những dữ kiện hiện có.

Theo nhà phân tích chính trị Nga, điều chúng ta biết là cả ba nhà lãnh đạo có thể cùng có mặt tại Thâm Quyến; Moskva đã thảo luận về khả năng tổ chức một cuộc gặp chung, còn ông Trump cũng bày tỏ thái độ cởi mở với ý tưởng này. Tuy nhiên, chưa ai biết liệu cuộc gặp có thực sự diễn ra hay không, chứ chưa nói đến chương trình nghị sự. Dự đoán về một cuộc phân chia lại toàn diện trật tự quốc tế vào thời điểm này đòi hỏi trí tưởng tượng nhiều hơn là khả năng phân tích.

Cũng không có một chương trình nghị sự chung rõ ràng nào cho cuộc gặp như vậy. Nga, Trung Quốc và Mỹ đều sở hữu sức mạnh đáng kể, nhưng điều đó không có nghĩa ba nước có chung quan điểm về cách thức quản trị thế giới. Trên thực tế, điểm đáng chú ý nhất của một hội nghị thượng đỉnh tiềm năng lại nằm ở sự khác biệt rõ rệt trong các ưu tiên của mỗi bên.

Theo tác giả Ryumshin, đối với ông Trump, điểm khởi đầu dễ thấy nhất là kiểm soát vũ khí hạt nhân. Washington từ lâu không hài lòng với một cơ chế trong đó kho vũ khí của Mỹ và Nga chịu những giới hạn song phương, trong khi Trung Quốc đứng ngoài khuôn khổ đàm phán. Vấn đề này từng được đặt ra trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump và các quan chức Mỹ nhiều lần tìm cách đưa Bắc Kinh vào tiến trình thảo luận kể từ đó.

Trung Quốc đã phản đối, với lập luận khá đơn giản: Mỹ và Nga vẫn sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn hơn rất nhiều so với Trung Quốc. Vì vậy, Bắc Kinh không thấy có lý do gì phải chấp nhận những hạn chế tương đương khi khoảng cách về quy mô kho vũ khí vẫn còn quá lớn. Liệu ông Trump có thể thuyết phục Chủ tịch Tập Cận Bình thay đổi lập trường hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Tuy nhiên, đây là chủ đề có khả năng được đưa ra đàm phán hơn nhiều so với một tấm bản đồ bí mật thể hiện quốc gia nào thuộc về cường quốc nào.

Thương mại cũng có thể nằm trong chương trình nghị sự, bởi cả Washington và Bắc Kinh đều không muốn tái diễn một cuộc đối đầu thuế quan gây tổn hại cho hai bên. Tuy nhiên, nguy cơ Mỹ tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt liên quan đến Nga, đặc biệt là những biện pháp nhằm vào các quốc gia giao thương với Moskva, đang khiến quan hệ Mỹ - Trung thêm phức tạp. Nga rõ ràng cũng có lợi ích trực tiếp trong cách thức tranh chấp này được giải quyết.

Ukraine cũng có thể được đề cập, bởi sẽ thật khó hình dung ông Putin và ông Trump gặp nhau mà không thảo luận về cuộc xung đột. Trung Quốc cũng có những lợi ích ngoại giao và kinh tế riêng liên quan đến kết quả của cuộc xung đột này. Tuy nhiên, thảo luận về Ukraine không đồng nghĩa với việc quyết định tương lai của nước này, càng không có nghĩa là ký kết một thỏa thuận từ bỏ lợi ích của tất cả các quốc gia khác.

Quan niệm cho rằng ba nhà lãnh đạo có thể đơn giản ngồi lại và tự mình vạch ra một trật tự thế giới mới cũng chưa phản ánh đúng thực tế hiện nay. Ngay cả những quốc gia hùng mạnh này cũng không thể áp đặt ý chí lên tất cả các nước khác. Ấn Độ, Brazil cùng những quốc gia có ảnh hưởng tại châu Phi và Trung Đông cũng cần tham gia vào bất kỳ thỏa thuận quốc tế nào nếu muốn bảo đảm tính bền vững.

Theo nhà phân tích Ryumshin, Hội nghị Yalta ban đầu, bất kể người ta đánh giá hệ quả của nó như thế nào, diễn ra trong hoàn cảnh rất khác. Khi đó, Chiến tranh thế giới thứ hai đang đi đến hồi kết, các nhà lãnh đạo phe Đồng minh có chung một kẻ thù, quân đội của họ kiểm soát những vùng lãnh thổ rộng lớn và ít nhất cũng có một số hình dung về trật tự hậu chiến mà họ muốn thiết lập.

Ngày nay, không có điều gì tương tự.

Moskva đề cập đến khái niệm đa cực, một thế giới trong đó vị thế thống trị của Mỹ nhường chỗ cho nhiều trung tâm quyền lực. Bắc Kinh cũng sử dụng cách diễn đạt tương tự, nhưng đồng thời đã thu được lợi ích to lớn từ hệ thống kinh tế hiện tại.

Trung Quốc có thể muốn điều chỉnh các quy tắc, nhưng nước này không có nhiều lý do để phá bỏ bàn cờ mà trên đó sự thịnh vượng của mình đã được xây dựng. Trong khi đó, Washington khó dự đoán hơn. Ông Trump muốn duy trì vai trò lãnh đạo của Mỹ, thực thi vai trò đó một cách quyết liệt hơn, hay rút khỏi những cam kết mà các chính quyền tiền nhiệm từng coi là không thể thiếu? Nhiều khi, chính quyền của ông dường như cùng lúc bị hấp dẫn bởi cả ba lựa chọn.

Đó khó có thể là nền tảng cho một Yalta mới. Vậy tại sao Tây Âu lại lo ngại đến vậy?

Theo ông Ryumshin, một phần câu trả lời nằm ở cảm giác tổn thương về vị thế. Trong nhiều năm, các nước châu Âu tin rằng mọi cuộc thảo luận nghiêm túc về tương lai hệ thống quốc tế đều phải có sự tham gia của Liên minh châu Âu (EU). Với nền kinh tế đồ sộ và hệ thống thể chế phức tạp, Brussels mặc nhiên cho rằng mình luôn có một vị trí tại bàn đàm phán quan trọng nhất thế giới.

Thế nhưng, trong cuộc thảo luận về khả năng diễn ra cuộc gặp giữa Washington, Moskva và Bắc Kinh, vị trí đó lại không thấy đâu. Nga, quốc gia mà EU đã dành nhiều năm tìm cách cô lập, có thể sẽ ngồi vào bàn đàm phán, trong khi Brussels, bên luôn sát cánh với Washington, lại có nguy cơ bị gạt ra ngoài.

Có một nghịch lý mà các nhà lãnh đạo Tây Âu dường như không muốn thừa nhận: sau khi hy sinh một phần đáng kể chính sách đối ngoại độc lập để duy trì sự đoàn kết xuyên Đại Tây Dương, giờ đây họ lại sửng sốt khi nhận ra các ưu tiên của Mỹ không phải lúc nào cũng trùng khớp với lợi ích của mình.

Tất nhiên, hội nghị cấp cao APEC không phải là một hội nghị của châu Âu, và danh sách khách mời tự thân không nói lên nhiều điều. Tuy nhiên, nếu cuộc gặp giữa ông Putin, ông Trump và ông Tập Cận Bình diễn ra, ý nghĩa biểu tượng chính trị của sự kiện sẽ rất rõ ràng. Nó cho thấy các cường quốc có thể thảo luận những vấn đề lớn mà không cần Brussels đứng ra chủ trì.