Tổng thống Israel Isaac Herzog tới thăm một ngôi nhà bị trúng tên lửa đạn chùm ở thành phố Rishon LeZion. Ảnh: GPO
Trong các đợt tấn công bằng tên lửa gần đây, người dân đã quan sát thấy nhiều vệt sáng và điểm sáng xuất hiện trên bầu trời. Hiện tượng này liên quan đến việc sử dụng đạn chùm – loại vũ khí có cơ chế hoạt động đặc biệt, đồng thời cũng đặt ra nhiều câu hỏi về hiệu quả của các hệ thống phòng thủ tên lửa trong việc vô hiệu hóa chúng.
Đạn chùm (cluster munitions) là loại vũ khí mà trong một quả bom hoặc đầu đạn duy nhất chứa hàng chục bom nhỏ hơn, được gọi là bom con. Khi tên lửa hoặc bom mang đạn chùm bay đến khu vực mục tiêu, đầu đạn sẽ mở ra ở trên không và giải phóng các bom con này ra khắp một khu vực rộng lớn.
Mỗi bom con thường nặng khoảng từ 1 đến 1,5 kg và được thiết kế để tấn công các mục tiêu khác nhau. Tùy theo thiết kế, chúng có thể hoạt động theo nhiều cơ chế: Một số phát nổ ngay trước khi chạm đất. một số phát nổ khi va chạm với bề mặt; một số khác hoạt động như mìn, chỉ phát nổ khi có người hoặc phương tiện giẫm lên.
Chính đặc điểm phân tán này giúp đạn chùm có khả năng gây sát thương trên diện rộng. So với đầu đạn thông thường, chúng có thể tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc trong một khu vực lớn, chẳng hạn như binh lực, phương tiện quân sự hoặc cơ sở hạ tầng.
Tuy nhiên, chính khả năng phân tán rộng này cũng khiến đạn chùm trở thành loại vũ khí gây tranh cãi, bởi các bom con chưa phát nổ có thể tiếp tục gây nguy hiểm cho dân thường sau khi cuộc tấn công kết thúc.
Khi hệ thống phòng không cố gắng đánh chặn một tên lửa mang đạn chùm, có thể xảy ra ba kịch bản khác nhau.
Kịch bản thứ nhất: tên lửa không bị đánh chặn. Trong trường hợp này, tên lửa tiếp tục bay đến khu vực mục tiêu. Ở một thời điểm nhất định trong hành trình, đầu đạn sẽ mở ra và giải phóng các bom con ra không trung. Từ mặt đất, hiện tượng này thường được nhìn thấy dưới dạng nhiều điểm sáng tách ra trên bầu trời trước khi rơi xuống nhiều vị trí khác nhau.
Kịch bản thứ hai: tên lửa bị đánh trúng nhưng đầu đạn vẫn còn nguyên. Ở tình huống này, tên lửa đánh chặn có thể phá hủy hoặc làm chệch hướng thân tên lửa, nhưng không đánh trúng phần đầu đạn chứa bom con. Khi đó, dù thân tên lửa bị hư hại, đầu đạn vẫn tiếp tục bay theo quán tính. Nếu nó mở ra trong giai đoạn sau của quỹ đạo, các bom con vẫn có thể được giải phóng và rơi xuống mặt đất.
Kịch bản thứ ba: tên lửa bị phá hủy hoàn toàn trước khi đầu đạn mở. Đây là tình huống lý tưởng đối với hệ thống phòng không. Khi tên lửa đánh chặn phá hủy toàn bộ mục tiêu trước khi đầu đạn kịp tách ra, các bom con sẽ không được giải phóng vào không khí, từ đó giảm thiểu nguy cơ gây thiệt hại trên diện rộng.
Trong thực tế, các hệ thống phòng thủ tên lửa luôn cố gắng đánh chặn mục tiêu càng sớm càng tốt, trước khi đầu đạn kịp mở ra. Tuy nhiên, nếu cú đánh chặn không hoàn toàn chính xác hoặc tên lửa tấn công đã ở rất gần giai đoạn phân tách đầu đạn, thì đầu đạn vẫn có thể mở ra ngay cả sau khi bị trúng đòn.
Đó là lý do trong một số trường hợp, người dân vẫn nhìn thấy nhiều điểm sáng tách ra trên bầu trời, ngay cả khi hệ thống phòng không đã phóng tên lửa đánh chặn. Những điểm sáng này chính là các bom con đang được phân tán từ đầu đạn.
Theo các chuyên gia quân sự, hiện tượng này không nhất thiết đồng nghĩa với việc hệ thống phòng không thất bại, mà phản ánh mức độ phức tạp trong việc đánh chặn loại vũ khí có cơ chế phân tách nhiều tầng như đạn chùm.
Trong bối cảnh xung đột leo thang và các loại vũ khí ngày càng đa dạng, việc đánh chặn hoàn toàn các tên lửa mang đạn chùm vẫn là thách thức lớn đối với bất kỳ hệ thống phòng thủ nào trên thế giới.