Theo truyền thông Mỹ, Pháp đã trở thành tâm điểm của những biến động trên thị trường trái phiếu toàn cầu tại châu Âu, đồng thời là lời cảnh báo đối với các chính trị gia trên thế giới đang phải ứng phó với chi phí vay vốn ngày càng tăng.
Lãi suất tăng đang phơi bày mức độ dễ tổn thương của những quốc gia có gánh nặng nợ lớn và thâm hụt ngân sách dai dẳng. Khi chính phủ phải dành nhiều tiền hơn để trả nợ, nguồn lực dành cho các ưu tiên khác như cải thiện trường học, xây dựng nhà ở hoặc giảm thuế sẽ bị thu hẹp. Điều này có thể khiến cử tri bất mãn, xuống đường biểu tình hoặc chuyển sang ủng hộ các đảng phái dân túy.
“Việc lợi suất trái phiếu tăng có những hệ quả rất thực tế”, ông Mahmood Pradhan, chuyên gia không thường trú tại viện nghiên cứu Bruegel ở Brussels và từng là Phó Giám đốc Vụ châu Âu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nhận định.
Trong kịch bản tồi tệ nhất, tình hình có thể biến thành một vòng xoáy: Các chính trị gia đưa ra thêm nhiều cam kết để xoa dịu người dân bất mãn, khiến nhu cầu vay nợ tăng lên. Điều này lại khiến các nhà đầu tư lo ngại và đòi hỏi lãi suất cao hơn để tiếp tục mua trái phiếu chính phủ.
Diễn biến tại Pháp cho thấy tình hình có thể xấu đi nhanh chóng như thế nào khi niềm tin của nhà đầu tư suy giảm.
Tín hiệu cảnh báo từ nợ công Pháp
Khoảng cách ngày càng lớn giữa lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp và Đức kỳ hạn 10 năm cho thấy các nhà đầu tư đang lo ngại hơn về việc cho Pháp vay tiền.
Trong tuần này, lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm có thời điểm tiến sát mức 5%, cao nhất kể từ năm 2002. Đáng lo ngại hơn, chênh lệch lợi suất giữa trái phiếu Pháp và Đức – thước đo phản ánh mức độ rủi ro mà thị trường gán cho nợ công Pháp – đang thu hút sự chú ý trở lại.
Khoảng chênh lệch này cho thấy nhà đầu tư yêu cầu mức lợi suất cao hơn bao nhiêu khi nắm giữ trái phiếu Pháp so với trái phiếu Đức, vốn được xem là một trong những tài sản nợ an toàn nhất châu Âu.
Chênh lệch lợi suất gần đây đã tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2012, sau khi tăng mạnh chỉ trong vòng một tháng. Các nhà đầu tư thậm chí đang đòi hỏi mức sinh lời cao hơn khi cho Pháp vay tiền so với Italy và Hy Lạp – những quốc gia từng được xem là các nền kinh tế có vấn đề nợ công nghiêm trọng nhất châu Âu.
Trên khắp châu Âu, lợi suất trái phiếu tăng đang thử thách sức chống chịu của các nền kinh tế. Đầu năm nay, lạm phát ở mức thấp và tăng trưởng kinh tế nhanh hơn. Tuy nhiên, kể từ khi xung đột tại Iran bùng phát, giá năng lượng tăng vọt, đẩy lạm phát đi lên trở lại và khiến Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) hai lần tăng lãi suất trong năm nay. Các nhà giao dịch dự báo ECB có thể tiếp tục nâng lãi suất trước khi năm nay kết thúc.
Chi phí vay vốn tăng cũng khiến các chính phủ dễ bị tổn thương hơn trước những cú sốc kinh tế mới, chẳng hạn giá lương thực và năng lượng bất ngờ tăng mạnh. Khả năng hỗ trợ doanh nghiệp và hộ gia đình của chính phủ sẽ bị hạn chế hơn so với những năm gần đây.
“Khả năng ứng phó hạn chế của các quốc gia trước những cú sốc như vậy là một thực tế mới đối với chúng ta”, ông Pradhan nói.
Tại Pháp, chi phí trả lãi nợ công hiện là một trong những khoản chi lớn nhất trong ngân sách nhà nước. Theo Bộ Tài chính Pháp, khoản chi này có thể vượt 90 tỷ euro (khoảng 100 tỷ USD) vào năm tới, cao hơn cả ngân sách dự kiến dành cho quốc phòng và giáo dục.
Thống đốc Ngân hàng Trung ương Pháp Emmanuel Moulin gần đây cảnh báo trên tờ Financial Times rằng nước này có nguy cơ bị “bóp nghẹt bởi lãi suất” nếu không cải thiện được tình hình tài chính công.
Tuần trước, chính phủ tuyên bố sẽ đặt mục tiêu thu hẹp thâm hụt ngân sách trong năm tới, sau khi không đạt được mục tiêu này trong năm nay. Dù vậy, nợ công vẫn được dự báo tiếp tục tăng. Hiện nợ chính phủ Pháp đã tương đương gần 120% quy mô nền kinh tế.
Các nhà đầu tư đang theo dõi sát các cuộc đàm phán ngân sách tại Paris, đồng thời lo ngại tình hình tài chính của Pháp có thể xấu đi trước cuộc bầu cử tổng thống vào mùa xuân năm tới.
Lời cảnh báo đối với các nền kinh tế lớn
Những vấn đề của Pháp cũng hiện diện ở nhiều quốc gia khác. Trong một số khía cạnh, Mỹ đang nằm ngay trung tâm của những biến động trên thị trường tài chính toàn cầu. Trong những tháng gần đây, lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ – thị trường trái phiếu lớn và có ảnh hưởng nhất thế giới – tăng mạnh, kéo theo làn sóng bán tháo trên thị trường toàn cầu.
Mỹ vẫn nhận được nhu cầu lớn từ các nhà đầu tư đối với trái phiếu chính phủ. Một yếu tố quan trọng đẩy lợi suất tăng là làn sóng đầu tư bùng nổ vào trí tuệ nhân tạo (AI) tại Thung lũng Silicon. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo Mỹ đang tiếp tục thử thách giới hạn mà nhà đầu tư có thể chấp nhận đối với những chính phủ bị cho là không sẵn sàng hoặc không đủ khả năng xử lý tình trạng nợ ngày càng tăng.
Tổng nợ liên bang của Mỹ đã vượt 40.000 tỷ USD trong mùa hè năm nay, tương đương hơn 120% quy mô nền kinh tế. Thâm hụt ngân sách hằng năm cũng được dự báo tiếp tục mở rộng.
Tại châu Á, quỹ đạo nợ công của Nhật Bản gần đây cũng khiến thị trường lo ngại. Nợ công Nhật Bản đã vượt gấp đôi quy mô nền kinh tế trong nhiều năm. Tuy nhiên, những cam kết gần đây của chính phủ về tăng chi tiêu và giảm thuế đã gây sức ép lên các tài sản tài chính của nước này.
Đồng yen suy yếu mạnh đến mức Bộ Tài chính Mỹ ủng hộ một biện pháp can thiệp nhằm hỗ trợ đồng tiền Nhật Bản. Trong khi đó, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đang giao dịch ở mức cao nhất trong ba thập niên.
Bài học từ Pháp có ý nghĩa rộng hơn đối với tất cả các quốc gia có nợ công lớn. Trong những năm gần đây, nhiều chính phủ đã tăng mạnh vay nợ để hỗ trợ nền kinh tế vượt qua hàng loạt cú sốc, từ đại dịch COVID-19, cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022 sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine, cho đến cú sốc năng lượng mới trong năm nay do xung đột tại Iran.
Cùng lúc đó, chi tiêu công cho y tế và lương hưu tăng lên khi dân số già hóa. Trong ngắn hạn, đặc biệt tại châu Âu, các chính phủ còn phải đối mặt với yêu cầu tăng chi tiêu quốc phòng.
Hôm 7/10, IMF cảnh báo nợ công toàn cầu đang tiến gần mức cao nhất kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai và có nguy cơ vượt 100% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu. Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva nhận định các nền kinh tế phát triển là nhóm có tình trạng này nghiêm trọng nhất.
Tại châu Âu, mối lo ngại là những biến động trên thị trường trái phiếu Pháp có thể lan sang các thị trường nợ công khác trong khu vực đồng euro, chẳng hạn Italy, và châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng nợ chính phủ khu vực mới, tương tự cuộc khủng hoảng năm 2012.
