Với doanh nghiệp khởi nghiệp, hiệu ứng đến chậm hơn nhưng sâu hơn: kênh thoái vốn rõ ràng hơn cho nhà đầu tư mạo hiểm, mặt bằng định giá gắn chặt hơn với mức độ minh bạch và một chuẩn mực quản trị cần chuẩn bị ngay từ giai đoạn đầu.
Dòng vốn ngoại đi vào nhóm cổ phiếu đủ chuẩn trước
Tháng trước, FTSE Russell công bố danh mục 27 cổ phiếu Việt Nam đủ điều kiện vào rổ chỉ số toàn cầu. Theo ước tính của Công ty Chứng khoán SSI, đợt giải ngân đầu tiên của các quỹ mô phỏng chỉ số FTSE ngày 18/9 đạt khoảng 240,49 triệu USD giá trị mua ròng, tập trung vào đúng nhóm này. Lộ trình phân bổ gồm bốn giai đoạn, tỷ trọng ở đợt thứ hai vào tháng 3/2027 dự kiến tăng lên 20%, gấp đôi đợt đầu.
Doanh nghiệp khởi nghiệp nằm ngoài vòng tác động trực tiếp này vì phần lớn chưa niêm yết. Ảnh hưởng tới khu vực này đi theo đường vòng, qua ba kênh: khả năng thoái vốn của các quỹ, cách thị trường định giá sự minh bạch và mức độ niềm tin mà nhà đầu tư quốc tế dành cho doanh nghiệp Việt Nam.
Lối thoát vốn quyết định sức sống của đầu tư mạo hiểm
Mô hình đầu tư mạo hiểm vận hành theo chu kỳ. Quỹ rót vốn vào doanh nghiệp giai đoạn sớm, đồng hành nhiều năm, rồi thoái vốn qua mua bán sáp nhập hoặc phát hành lần đầu ra công chúng để hoàn vốn cho nhà đầu tư góp vốn vào quỹ. Khi lối ra hẹp, cả chu kỳ chậm lại.
Tại sự kiện “Viet Nam Becoming” do SSI tổ chức ngày 18/9 ở Hà Nội, ông Chad Ovel, đại diện Mekong Capital, cho biết năm 2025 Việt Nam tiếp nhận khoảng 4 tỷ USD vốn đầu tư tư nhân (PE) và 500 triệu USD vốn đầu tư mạo hiểm (VC) qua 149 thương vụ. Theo dữ liệu ngành được ông dẫn lại, trong ba năm qua chưa có doanh nghiệp Việt Nam nào được quỹ PE hoặc VC hậu thuẫn thực hiện IPO.
Ông Ovel cho rằng để duy trì dòng vốn này, doanh nghiệp nhận vốn cần có con đường khả thi tiến tới IPO, còn thị trường phải đủ năng động để các khoản đầu tư đi được tới giai đoạn thoái vốn. Nâng hạng có thể tạo thêm động lực cho hoạt động IPO, qua đó mở rộng lựa chọn thoái vốn cho các quỹ.
Quỹ thoái vốn thành công sẽ có kết quả để huy động cho quỹ kế tiếp. Nhà đầu tư góp vốn thấy lối ra rõ ràng sẽ sẵn sàng phân bổ nhiều hơn cho thị trường Việt Nam. Nguồn vốn ở giai đoạn sớm nhờ vậy có cơ hội dồi dào hơn.
Minh bạch được định giá bằng tiền
Kênh tác động thứ hai ít được nhắc tới hơn nhưng có sức nặng lâu dài. Theo ông Chad Ovel, minh bạch thông tin, tính chuyên nghiệp, quan hệ nhà đầu tư và quản trị công ty ngày càng quan trọng. Doanh nghiệp làm tốt các yếu tố này được thị trường đánh giá cao hơn, trong khi doanh nghiệp còn thiếu hụt thường chịu mức định giá chiết khấu.
Danh sách 27 mã cho thấy yêu cầu ấy khắt khe tới mức nào. Ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, chỉ ra nhiều doanh nghiệp lớn bị loại vì vướng trần sở hữu nước ngoài, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp, chất lượng quản trị và công bố thông tin bằng tiếng Anh chưa đạt kỳ vọng của các quỹ toàn cầu. Ông cho biết cơ quan quản lý sẽ thúc đẩy tiêu chuẩn cao hơn về quản trị công ty, công bố thông tin, thông tin bằng tiếng Anh và quan hệ nhà đầu tư.
Những điểm nghẽn này hình thành từ nhiều năm vận hành trước khi doanh nghiệp lên sàn. Cơ cấu cổ đông, hệ thống báo cáo, thói quen công bố thông tin đều được định hình từ những vòng gọi vốn đầu tiên. Doanh nghiệp khởi nghiệp nào hướng tới thị trường vốn trong tương lai sẽ có lợi thế nếu xây các chuẩn mực này ngay từ bây giờ.
Ông Nguyễn Đức Tài, Giám đốc Tài chính Meey Group, doanh nghiệp công nghệ bất động sản thành lập năm 2019, cho rằng dữ liệu nằm ở trung tâm của bài toán này. “Nhà đầu tư tổ chức đọc doanh nghiệp qua dữ liệu. Một doanh nghiệp khởi nghiệp muốn đi đường dài cần tập thói quen đo lường, ghi chép và công bố thông tin nhất quán ngay từ khi quy mô còn nhỏ. Thói quen đó rất khó xây lại khi doanh nghiệp đã phát triển”, ông nói.
Ông Tanwa Chinnapha, Giám đốc Đầu tư Trực tiếp của Kiatnakin Phatra Financial Group (Thái Lan), mô tả quyết định của một quỹ qua ba bước: được phép tham gia, dành sự chú ý và có đủ niềm tin để phân bổ vốn. Nâng hạng giúp mở rộng bước thứ nhất với các quỹ thụ động, từ đó thu hút thêm sự chú ý của các nhà quản lý quỹ chủ động. Bước cuối cùng phụ thuộc vào niềm tin được xây trên nền tảng minh bạch và quản trị doanh nghiệp.
Cơ quan quản lý cũng đặt vấn đề theo hướng tương tự. Theo ông Bùi Hoàng Hải, một thị trường bảo vệ nhà đầu tư và vận hành minh bạch sẽ thu hút nguồn vốn trong nước và quốc tế rộng hơn. Nguồn lực đó giúp doanh nghiệp tài trợ cho đầu tư, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Theo ông Nguyễn Đức Tài, nguyên tắc này đúng với cả thị trường vốn lẫn những thị trường mà doanh nghiệp công nghệ đang phục vụ. “Thị trường vốn vận hành bằng niềm tin. Niềm tin ấy được xây bằng dữ liệu kiểm chứng được. Trong bất động sản, người mua cần kiểm chứng thông tin trước khi xuống tiền. Nhà đầu tư cũng vậy”, ông chia sẻ.
