Tân Hoa xã cho biết, người điều khiển gọi chiếc UAV là “con mắt trên bầu trời”. Vào ban đêm, thiết bị có thể quét những khu vực nằm ngoài tầm quan sát của các kiểm lâm viên trên mặt đất. Ban ngày, UAV giúp các nhóm bảo tồn xác định vị trí tê giác để theo dõi và chăm sóc thú y.
Đối với Hluhluwe-iMfolozi - một trong những khu bảo tồn tê giác lâu đời nhất châu Phi, việc quan sát từ trên cao nằm trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm thay đổi phương thức bảo vệ loài tê giác tại đây. Công viên Hluhluwe-iMfolozi, nằm tại tỉnh KwaZulu-Natal của Nam Phi, đóng vai trò then chốt đối với sự tồn vong của loài tê giác trắng phương Nam.
Quần thể còn sót lại của loài này đã được bảo tồn tại công viên Hluhluwe-iMfolozi vào cuối thế kỷ 19, thời điểm tê giác trắng phương Nam đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Bắt đầu từ những năm 1960, các nhà bảo tồn đã di dời tê giác từ khu bảo tồn này đến các khu vực được bảo vệ khác, góp phần hình thành nên những quần thể mới tại Nam Phi và nhiều nơi.
Cố vấn cấp cao về bảo tồn tê giác tại cơ quan bảo tồn của tỉnh là Ezemvelo KZN Wildlife – ông Cedric Coetzee – mô tả khu bảo tồn này là "nguồn gene gốc" của loài tê giác trắng phương Nam, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của nó đối với sự phục hồi của phân loài này.
Hơn một thế kỷ sau khi tê giác trắng phương Nam tìm thấy nơi trú ẩn tại đây, công tác bảo vệ chúng đã trở thành cuộc đấu tranh với những thách thức mới. Những kẻ săn trộm vẫn tiếp tục xâm nhập để săn lùng sừng tê giác, buộc đội ngũ bảo tồn phải canh gác trên những vùng lãnh thổ rộng lớn với địa hình hiểm trở, thường là vào ban đêm.
Theo báo cáo "Tình trạng Tê giác năm 2026" của Tổ chức Tê giác Quốc tế, ước tính số lượng tê giác trắng trên toàn cầu đã giảm từ 17.464 con vào năm 2023 xuống còn 15.752 con vào năm 2024. Nam Phi – nơi có quần thể tê giác lớn nhất thế giới – vẫn đang phải đối mặt với áp lực nặng nề từ nạn săn trộm. Tại khu bảo tồn Hluhluwe-iMfolozi, công tác ứng phó đang được triển khai ngay cả trước khi nhân viên kiểm lâm kịp có mặt tại hiện trường.
Hàng trăm camera lắp đặt khắp khu bảo tồn có khả năng truyền tải hình ảnh về các hoạt động bất thường, trong khi gần 20 km hàng rào tại các khu vực trọng yếu đang được nâng cấp bằng công nghệ thông minh.
"Nếu có hành vi xâm nhập, hệ thống sẽ gửi cảnh báo về trung tâm điều hành của chúng tôi", ông Coetzee cho biết. Dữ liệu từ camera, cảm biến và hệ thống hàng rào thông minh được tập hợp về trung tâm điều hành của khu bảo tồn, giúp nhân viên đánh giá mối đe dọa tiềm tàng và phối hợp triển khai biện pháp ứng phó.
Công viên Hluhluwe-iMfolozi vẫn dựa vào phương thức mà ông Coetzee gọi là sự hiện diện trực tiếp tại thực địa với các kiểm lâm viên tuần tra, kiểm tra hàng rào, vận hành các trạm quan sát, cũng như phản ứng khi phát hiện hành vi xâm nhập. Chó nghiệp vụ có thể lần theo dấu vết nghi phạm, trong khi trực thăng hỗ trợ di chuyển các đội nhóm khắp khu bảo tồn.
Công nghệ cũng đang giúp các nhà bảo tồn giám sát sát sao hơn chính những cá thể tê giác.
Trong một đợt cắt sừng diễn ra vào tháng 8 tại khu bảo tồn, ông Dumisani Zwane tại Ezemvelo KZN Wildlife đã phối hợp cùng nhóm thú y thực hiện việc khống chế an toàn một cá thể tê giác trắng non ngay tại thực địa.
Nhóm đã cẩn trọng cắt bỏ một phần sừng của con vật nhằm giảm bớt nguy cơ nó thu hút kẻ săn trộm, đồng thời gắn thiết bị theo dõi để tiện giám sát về sau. "Đây không phải là giải pháp vạn năng có thể giải quyết triệt để vấn nạn săn trộm", ông Zwane chia sẻ, đồng thời nhấn mạnh rằng biện pháp cắt sừng cần được triển khai song hành với các giải pháp khác.
Do sừng tê giác sẽ mọc lại, các đội bảo tồn buộc phải tìm kiếm những con vật này và lặp lại quy trình cắt sừng. Ông Zwane xác nhận rằng trước những mối đe dọa hiện nay, công viên Hluhluwe-iMfolozi đang thực hiện công việc này hàng năm. Số liệu do Bộ Lâm nghiệp, Thủy sản và Môi trường Nam Phi công bố vào tháng 2 cho thấy số lượng tê giác bị săn trộm tại vườn quốc gia đã giảm từ 198 con vào năm 2024 xuống còn 63 con vào năm 2025.
Ông Coetzee cho biết công viên Hluhluwe-iMfolozi đã bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào công nghệ và tái cơ cấu các đơn vị chống săn trộm từ năm 2024, đồng thời cải thiện công tác phối hợp nguồn lực và mở rộng quy mô hoạt động cắt sừng tê giác. "Nhờ tất cả các biện pháp can thiệp đó, tình trạng săn trộm tê giác đã giảm bớt", ông nói.
Có thể thấy, mô hình công nghệ cao từ Nam Phi có thể trở thành hình mẫu để Việt Nam học hỏi và triển khai tại một số vườn quốc gia nhằm bảo vệ động vật hoang dã. Điều này phù hợp với Nghị quyết 57 với nội dung yêu cầu “phát triển hạ tầng vật lý số, hạ tầng tiện ích số; tích hợp cảm biến, ứng dụng công nghệ số vào hạ tầng thiết yếu”.
Việt Nam có thể triển khai thí điểm mạng lưới UAV giám sát đa dạng sinh học tại một số vườn quốc gia, khu bảo tồn trọng điểm.
UAV nên được trang bị kết hợp camera có thể hoạt động ban đêm, GPS và định vị thời gian thực, cảm biến phục vụ lập bản đồ địa hình, thảm thực vật… Mục tiêu của việc phát triển công nghệ không phải thay thế kiểm lâm mà mở rộng “tầm mắt” của kiểm lâm, giúp phát hiện nhanh những khu vực con người khó tiếp cận.
