Ngân hàng, chữ ký số và dịch vụ công chịu tác động ra sao?
Sự phát triển của máy tính lượng tử đang đặt ra yêu cầu bảo vệ lâu dài đối với các hệ thống ngân hàng, chữ ký số và dịch vụ công, những nền tảng thiết yếu của quá trình chuyển đổi số quốc gia. Đây cũng là vấn đề gắn trực tiếp với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, trong đó xác định bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin của tổ chức, cá nhân là yêu cầu xuyên suốt trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong lĩnh vực ngân hàng, nguy cơ lượng tử cần được xem xét ở nhiều lớp công nghệ. Các kết nối bảo mật giữa khách hàng với hệ thống ngân hàng, hoạt động trao đổi dữ liệu giữa các tổ chức tài chính, cơ chế xác thực máy chủ và một số hệ thống ký số đều có thể sử dụng mật mã khóa công khai.
Nếu các thuật toán thiết lập khóa dễ bị tổn thương trước máy tính lượng tử tiếp tục được sử dụng, những dữ liệu giao dịch bị thu thập trái phép hôm nay có thể đứng trước nguy cơ bị giải mã trong tương lai. Điều này đặc biệt đáng lưu ý đối với hồ sơ khách hàng, thông tin tài chính nhạy cảm và dữ liệu cần bảo mật lâu dài.
Tuy nhiên, không thể suy luận rằng máy tính lượng tử sẽ tự động chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng. Các ngân hàng còn sử dụng nhiều lớp bảo vệ khác như kiểm soát truy cập, giám sát giao dịch, xác thực đa yếu tố và quản trị rủi ro. Mối đe dọa lượng tử tập trung vào những thành phần mật mã cụ thể, đòi hỏi phải được xác định và thay thế phù hợp.
Đối với chữ ký số, thách thức có phần khác biệt. Chữ ký số không chỉ được sử dụng để xác nhận danh tính người ký mà còn giúp kiểm tra tính toàn vẹn và xác thực nguồn gốc của văn bản điện tử. Những cơ chế chữ ký dựa trên RSA hoặc đường cong elliptic có thể chịu tác động khi xuất hiện máy tính lượng tử đủ mạnh.
Vấn đề này liên quan trực tiếp đến hợp đồng điện tử, hóa đơn điện tử, hồ sơ doanh nghiệp, chứng từ ngân hàng và văn bản hành chính. Nếu thuật toán ký hoặc xác minh chữ ký không còn an toàn, độ tin cậy của việc xác thực tài liệu có thể bị ảnh hưởng.
Đặc biệt, với những tài liệu cần lưu trữ và chứng minh giá trị trong nhiều năm, bài toán không chỉ là tạo ra chữ ký số an toàn ở thời điểm hiện tại. Các tổ chức còn phải tính đến khả năng kiểm chứng lâu dài, bao gồm dấu thời gian, lưu trữ bằng chứng xác thực và những biện pháp bảo toàn giá trị chứng cứ khi thuật toán thay đổi.
Đối với dịch vụ công trực tuyến, nguy cơ lượng tử đặt ra yêu cầu bảo vệ cả thông tin của người dân lẫn hạ tầng xác thực và trao đổi dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước. Những hệ thống xử lý hồ sơ cá nhân, dữ liệu doanh nghiệp và thông tin quản lý chuyên ngành cần được đánh giá theo mức độ nhạy cảm và thời gian bảo mật.
Khi dịch vụ công ngày càng được số hóa, một giao dịch có thể liên quan đến nhiều thành phần như cổng dịch vụ, hệ thống định danh, chứng thư số, cơ sở dữ liệu và đơn vị cung cấp hạ tầng. Nếu chỉ một thành phần được nâng cấp trong khi những thành phần còn lại chưa tương thích, quá trình chuyển đổi có thể gây gián đoạn hoặc phát sinh rủi ro mới.
Những nguy cơ trên cho thấy yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin theo Nghị quyết 57 không chỉ giới hạn ở việc phòng chống các cuộc tấn công mạng hiện tại, mà còn phải tính đến những thay đổi công nghệ trong tương lai. Điều quan trọng là nhận diện sớm các hệ thống đang phụ thuộc vào mật mã dễ bị tổn thương, đánh giá mức độ thiệt hại có thể xảy ra và chủ động xây dựng phương án chuyển đổi.
Thế giới chuyển đổi từ sớm, Việt Nam đã bắt đầu chuẩn bị
Nhiều quốc gia đang xây dựng lộ trình chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử (PQC) trước khi máy tính lượng tử đủ mạnh xuất hiện, cho thấy bảo vệ dữ liệu trước những nguy cơ công nghệ tương lai đã trở thành một nhiệm vụ chiến lược. Kinh nghiệm này có ý nghĩa thiết thực đối với Việt Nam trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57, đặc biệt là yêu cầu phát triển hạ tầng số an toàn và từng bước làm chủ công nghệ bảo mật.
Tại Mỹ, Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia (NIST) đã ban hành ba tiêu chuẩn PQC đầu tiên vào tháng 8/2024, gồm FIPS 203 về cơ chế thiết lập khóa ML-KEM, FIPS 204 về chữ ký số ML-DSA và FIPS 205 về chữ ký số SLH-DSA. Ngày 27/10/2026, NIST tiếp tục công bố báo cáo Chuyển đổi sang các tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử (NISTIR 8547) xác định các tiêu chuẩn mật mã hiện hành dễ bị tổn thương trước máy tính lượng tử và những tiêu chuẩn có khả năng chống chịu các cuộc tấn công lượng tử được xây dựng để thay thế. Báo cáo trình bày lộ trình và các hoạt động chuyển đổi dành cho các cơ quan liên bang Mỹ, đồng thời có thể trở thành tài liệu tham khảo quan trọng đối với các nhà cung cấp công nghệ và tổ chức đang xây dựng lộ trình sẵn sàng ứng phó với những rủi ro từ máy tính lượng tử.
Theo đó, các tài sản thông tin có giá trị cao và hệ thống có mức độ ảnh hưởng lớn của liên bang phải hoàn thành chuyển đổi trước năm 2030 đối với cơ chế thiết lập khóa mật mã và trước năm 2031 đối với chữ ký số, hướng tới hoàn thành quá trình chuyển đổi sang PQC trên toàn bộ các hệ thống liên bang Mỹ vào năm 2035. NIST cũng lưu ý việc chuyển đổi cần xem xét toàn bộ chuỗi cung ứng mật mã. Một hệ thống có thể sử dụng phần mềm của nhiều nhà cung cấp, thiết bị có vòng đời dài và những giao thức phải tương thích với các tổ chức khác. Vì vậy, thay đổi thuật toán không thể tách rời quá trình quản lý tài sản công nghệ.
Tại Anh, Trung tâm An ninh mạng quốc gia (NCSC) đề xuất lộ trình chuyển đổi gồm ba giai đoạn. Đến năm 2028, xác định mục tiêu chuyển đổi, tiến hành rà soát toàn diện hệ thống, đánh giá những dịch vụ và cơ sở hạ tầng phụ thuộc vào mật mã cần được nâng cấp lên PQC và xây dựng kế hoạch chuyển đổi ban đầu; đến năm 2031, thực hiện các hoạt động chuyển đổi sang PQC ở giai đoạn đầu, ưu tiên những hạng mục quan trọng nhất và hoàn thiện kế hoạch để xây dựng lộ trình toàn diện cho việc kết thúc quá trình chuyển đổi; đến năm 2035, hoàn thành việc chuyển đổi sang PQC đối với toàn bộ hệ thống, dịch vụ và sản phẩm.
NCSC chỉ rõ các lĩnh vực khác nhau có mức độ trưởng thành về mật mã không giống nhau, vì vậy khối lượng công việc trong từng giai đoạn có thể khác nhau. Tuy nhiên, NCSC đặc biệt lưu ý các tổ chức ngân hàng và dịch vụ tài chính hoạt động trên thị trường toàn cầu cần phối hợp với đối tác quốc tế để bảo đảm khả năng tương thích khi triển khai giao thức bảo mật mới. Điều này cho thấy an toàn hậu lượng tử không thể chỉ được giải quyết trong phạm vi từng ngân hàng hoặc từng quốc gia.
Tại Việt Nam, ngày 17/10/2026, Ban Cơ yếu Chính phủ tổ chức hội thảo công bố ba dự thảo tiêu chuẩn quốc gia về PQC. Các dự thảo bao gồm thuật toán chữ ký số hậu lượng tử dựa trên hàm băm HB-PQSign (có sửa đổi), nhằm tiêu chuẩn hóa thuật toán do Việt Nam nghiên cứu, phát triển; cơ chế đóng gói khóa ML-KEM, xây dựng trên cơ sở tham chiếu tiêu chuẩn quốc tế ISO/IEC 18033-2:2006/Amd.2:2026; và chữ ký số dựa trên lưới có cấu trúc ML-DSA, xây dựng dựa trên tiêu chuẩn FIPS 204 của Mỹ.
Việc xây dựng các dự thảo này không chỉ nhằm chuẩn bị cơ sở kỹ thuật cho nghiên cứu, kiểm định và triển khai công nghệ bảo mật mới, mà còn góp phần cụ thể hóa định hướng làm chủ công nghệ chiến lược theo Nghị quyết 57. Trong đó, HB-PQSign thể hiện nỗ lực nghiên cứu, phát triển thuật toán mật mã trong nước, đồng thời ML-KEM và ML-DSA tạo cơ sở tiếp cận, tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế.
Tại hội thảo, Thiếu tướng Hồ Văn Hương, Phó Trưởng ban Cơ yếu Chính phủ, cho biết định hướng chuyển đổi được xây dựng theo lộ trình bốn giai đoạn. Đến năm 2027, ban hành đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia TCVN về thuật toán, sản phẩm và thiết bị bảo mật hậu lượng tử; đến năm 2030, hoàn thành chuyển đổi, tích hợp PQC theo cơ chế lai đối với hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia; đến năm 2033, ban hành bổ sung các tiêu chuẩn quốc gia về PQC và phân phối khóa lượng tử (QKD); đến năm 2035, hoàn thành chuyển đổi 100% sang mật mã kháng lượng tử đối với các hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia.
Đây là lộ trình được công bố cho phạm vi hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, không đồng nghĩa mọi ngân hàng, doanh nghiệp và hệ thống dịch vụ công tại Việt Nam đều có cùng thời hạn chuyển đổi bắt buộc. Tuy nhiên, định hướng này có thể tạo nền tảng kỹ thuật và kinh nghiệm triển khai cho quá trình nâng cấp an toàn thông tin trên phạm vi rộng hơn.
Từ kinh nghiệm quốc tế và những bước chuẩn bị của Việt Nam, có thể thấy nhiệm vụ trước mắt không chỉ là xây dựng tiêu chuẩn mới mà còn phải đánh giá khả năng chuyển đổi của các hệ thống đang vận hành. Đối với ngân hàng, cần ưu tiên kiểm kê những thành phần sử dụng mật mã khóa công khai và xác định dữ liệu cần bảo mật lâu dài. Đối với chữ ký số, cần bảo đảm khả năng tương thích giữa đơn vị cung cấp chứng thực, tổ chức sử dụng và hệ thống xác minh. Với dịch vụ công, yêu cầu quan trọng là tích hợp khả năng nâng cấp mật mã vào quá trình phát triển hạ tầng số, tránh phát sinh gián đoạn khi chuyển đổi.
Những nhiệm vụ này cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, kết hợp thử nghiệm kỹ thuật, đánh giá hiệu năng, phát triển nhân lực và tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị vận hành hạ tầng. Đây cũng là cách gắn yêu cầu bảo vệ dữ liệu với mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ và nâng cao năng lực tự chủ theo Nghị quyết 57.
Nhìn tổng thể, cuộc chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử không đơn thuần là thay thế thuật toán bảo mật, mà là quá trình nâng cấp năng lực bảo vệ những nền tảng thiết yếu của kinh tế số và xã hội số. Đối với Việt Nam, chủ động chuẩn bị từ hôm nay chính là bước đi cần thiết để hiện thực hóa Nghị quyết 57, bảo đảm ngân hàng, chữ ký số và dịch vụ công tiếp tục vận hành an toàn, tin cậy trước những thách thức công nghệ trong tương lai.
