Thỏa thuận hiện được chuyển sang Quốc hội Mỹ xem xét và có thể tác động đến cán cân năng lực không quân tại Trung Đông, trong bối cảnh Israel hiện là quốc gia duy nhất trong khu vực vận hành máy bay F-35.
Theo thông báo của Bộ Ngoại giao Mỹ, gói vũ khí dự kiến gồm 48 máy bay F-35A Lightning II, 49 động cơ F135 do Pratt & Whitney sản xuất, trong đó có một động cơ dự phòng, cùng hệ thống thông tin liên lạc, phụ tùng, thiết bị hỗ trợ, huấn luyện và hậu cần.
Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng thương vụ sẽ nâng cao khả năng của Saudi Arabia trong việc đối phó và răn đe các mối đe dọa, đồng thời tăng khả năng phối hợp tác chiến giữa quân đội Saudi Arabia với Mỹ và các đồng minh. Washington khẳng định thương vụ “sẽ không làm thay đổi cán cân quân sự trong khu vực”.
Theo quy trình mua bán vũ khí của Mỹ, thông báo trên chưa đồng nghĩa với việc hợp đồng đã được ký kết. Thương vụ hiện phải trải qua giai đoạn Quốc hội xem xét, trong đó các nghị sĩ có 30 ngày để đưa ra phản đối. Ngay cả trong trường hợp được thông qua, quá trình đàm phán các điều khoản cuối cùng, ký hợp đồng và sản xuất máy bay dự kiến sẽ kéo dài nhiều năm.
Thách thức đối với ưu thế quân sự của Israel
Thương vụ đặc biệt được quan tâm tại Israel bởi nếu được triển khai, Saudi Arabia sẽ trở thành quốc gia thứ hai ở Trung Đông sở hữu F-35, sau Israel.
Không quân Israel hiện vận hành phiên bản F-35I Adir được Mỹ tùy biến riêng, tích hợp một số hệ thống do Israel phát triển và các năng lực tác chiến đặc thù. Israel đã sử dụng F-35 trong nhiều hoạt động quân sự trong khu vực.
Luật pháp Mỹ yêu cầu chính quyền nước này duy trì “ưu thế quân sự định tính” (QME) của Israel. Quốc hội Mỹ đã luật hóa yêu cầu này từ năm 2008, theo đó Chính phủ Mỹ phải xem xét tác động của các thương vụ bán vũ khí lớn cho các nước Trung Đông đối với khả năng của Israel trong việc đối phó với các mối đe dọa quân sự đáng tin cậy.
Do đó, trước khi thương vụ F-35 với Saudi Arabia được hoàn tất, Washington sẽ phải đánh giá tác động của thương vụ đối với QME của Israel. Các quan chức quốc phòng Israel trước đây từng bày tỏ lo ngại rằng việc một quốc gia Arab láng giềng sở hữu máy bay chiến đấu thế hệ thứ năm có thể làm thu hẹp khoảng cách về năng lực không quân giữa Israel và các nước trong khu vực.
Tuy nhiên, các máy bay cung cấp cho Saudi Arabia có thể được cấu hình với một số năng lực khác với phiên bản F-35I của Israel. Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump được hỏi liệu F-35 mà Saudi Arabia nhận được có tương tự máy bay của Israel hay không, ông trả lời rằng chúng “khá tương tự”. Ông đồng thời thừa nhận Israel muốn Riyadh nhận các máy bay có năng lực thấp hơn, nhưng cho rằng Saudi Arabia và Israel đều nên được tiếp cận những trang thiết bị “hàng đầu”.
Saudi Arabia đã trực tiếp đề nghị mua F-35 với Tổng thống Trump và hồ sơ được thúc đẩy qua Lầu Năm Góc trong năm qua. Tháng 11 năm ngoái, ông Trump tuyên bố Washington có ý định phê duyệt thương vụ.
Vấn đề Trung Quốc
Bên cạnh QME của Israel, một vấn đề khác đang được Washington xem xét là quan hệ quốc phòng và công nghệ giữa Saudi Arabia với Trung Quốc.
Ông Jonathan Ruhe, chuyên gia về chiến lược Mỹ thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Mỹ (JINSA), cho rằng trước khi Riyadh nhận F-35, Washington cần giải quyết hai vấn đề lớn: bảo đảm ưu thế quân sự của Israel và xác định vai trò của Saudi Arabia trong một cấu trúc an ninh khu vực do Mỹ dẫn dắt.
Ông Ruhe cho rằng chương trình F-35 được xây dựng nhằm hỗ trợ hệ thống phòng thủ tập thể do Mỹ dẫn dắt, vì vậy việc Saudi Arabia sở hữu loại máy bay này cần được đặt trong một cấu trúc an ninh rộng hơn.
Đáng chú ý, truyền thông Mỹ gần đây đưa tin các cơ quan tình báo Mỹ lo ngại Trung Quốc có thể tiếp cận công nghệ nhạy cảm của F-35 thông qua hoạt động gián điệp tại Saudi Arabia hoặc thông qua các mối quan hệ quân sự và an ninh hiện có giữa Riyadh và Bắc Kinh.
Một đánh giá của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ (DIA) được cho là đã xem xét khả năng Trung Quốc tiếp cận các cơ sở quân sự Saudi Arabia, cũng như việc nước này sử dụng công nghệ viễn thông của Trung Quốc. Các nhà phân tích Mỹ đặt câu hỏi liệu những cơ sở có hệ thống F-35 nhạy cảm có được bảo vệ đầy đủ hay không.
Washington cũng được cho là đang xem xét khả năng yêu cầu Riyadh hạn chế tiếp xúc giữa các cơ sở nhạy cảm với nhân viên quân sự và tình báo Trung Quốc, đồng thời loại bỏ một số thiết bị viễn thông Trung Quốc khỏi những địa điểm liên quan đến F-35.
Những lo ngại này không hoàn toàn mới. Quan hệ công nghệ và quốc phòng giữa một quốc gia Trung Đông với Trung Quốc từng là một trong những nguyên nhân gây khó khăn cho kế hoạch bán F-35 của Mỹ cho Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) sau khi nước này ký Hiệp định Abraham với Israel.
Gắn thương vụ F-35 với cấu trúc an ninh khu vực
Theo ông Ruhe, Washington đang có đòn bẩy đáng kể trong quá trình đàm phán với Riyadh, bởi Mỹ có thể cung cấp cho Saudi Arabia nhiều lợi ích về quốc phòng và an ninh mà Trung Quốc khó có thể thay thế.
F-35 là một trong những hệ thống vũ khí nhạy cảm nhất mà Mỹ xuất khẩu, kết hợp khả năng tàng hình, cảm biến tiên tiến, tác chiến điện tử và hệ thống tác chiến kết nối mạng. Gói vũ khí dành cho Saudi Arabia dự kiến còn bao gồm thiết bị liên lạc bảo mật, hệ thống mã hóa, cơ sở dữ liệu tác chiến điện tử, phần mềm, thiết bị mô phỏng, huấn luyện và hỗ trợ hậu cần. Lockheed Martin sẽ là nhà thầu chính cung cấp máy bay, trong khi Pratt & Whitney cung cấp động cơ.
Saudi Arabia hiện đang đối mặt với các mối đe dọa an ninh ngày càng gia tăng từ lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tại Yemen. Trong bối cảnh đó, việc Washington tăng cường hợp tác quốc phòng với Riyadh được xem là một phần trong nỗ lực xây dựng mạng lưới an ninh khu vực rộng lớn hơn.
Israel trước đây từng tìm cách gắn việc Mỹ bán F-35 cho Saudi Arabia với tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Israel và Saudi Arabia. Tuy nhiên, thông báo mới nhất của Bộ Ngoại giao Mỹ không đề cập điều kiện này.
Như vậy, thương vụ F-35 trị giá 24,3 tỷ USD không chỉ liên quan đến việc Saudi Arabia sở hữu máy bay chiến đấu thế hệ thứ năm, mà còn đặt ra các vấn đề về duy trì ưu thế quân sự của Israel, kiểm soát công nghệ nhạy cảm và định hình quan hệ an ninh giữa Mỹ, Saudi Arabia và các nước khác trong khu vực. Thương vụ vẫn cần trải qua các bước pháp lý và đàm phán trước khi có thể được triển khai trên thực tế.
