Giữ lửa nghề truyền thống
Nằm dưới chân đèo Cù Mông, làng nghề muối Tuyết Diêm được hình thành từ năm 1870, là một trong những làng nghề muối lâu đời nhất khu vực Nam Trung Bộ. Làng muối có khoảng 122 ha ruộng muối, với 850 xã viên tham gia sản xuất. Sản phẩm muối Tuyết Diêm được tiêu thụ trên khắp cả nước thông qua các đơn vị phân phối, với Hợp tác xã muối Tuyết Diêm đóng vai trò cầu nối. Sản lượng muối hằng năm dao động từ 12.000 - 16.000 tấn.
Nghề muối nơi đây không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là biểu tượng văn hóa, kết tinh tri thức bản địa qua nhiều thế hệ diêm dân. Bên cạnh nghề làm muối hạt cung ứng cho thị trường cả nước, làng nghề Tuyết Diêm còn có những diêm dân gắn bó với nghề hầm muối. Với lịch sử gần 150 năm, nghề hầm muối là nét văn hóa thủ công độc đáo, tạo ra sản phẩm muối hầm có độ tinh khiết cao, hương vị đậm đà.
Bà Trương Thị Nghẻo (xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk) đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề hầm muối. Theo bà, công việc này thường được thực hiện vào ban đêm để tránh nắng nóng ban ngày. Muối hạt sau khi đưa về sẽ được cho vào lò để tạo ra sản phẩm muối hầm. Do gia đình không có lò hầm muối, bà phải làm thuê cho các hộ dân khác. Từ những đồng tiền công ít ỏi, bà nuôi con ăn học, ổn định cuộc sống. Dù công việc vất vả, bà vẫn luôn trân trọng nghề truyền thống do cha ông để lại.
Hiện làng nghề muối Tuyết Diêm có khoảng 20 người gắn bó với nghề hầm muối. Mỗi đêm, các lò tại đây sản xuất khoảng 10 tấn muối hầm, với giá bán cao gấp 2,5 lần muối hạt. Nếu diêm dân làm muối hạt trên các cánh đồng phải chịu nắng nóng ngoài trời thì những người làm nghề hầm muối lại phải đối mặt với sức nóng từ các lò lửa. Trong đêm, những chậu muối hạt được xếp gọn gàng trong lò. Sau khoảng 12 giờ, muối được đưa ra khỏi lò, đóng gói và cung cấp cho thị trường.
Ông Nguyễn Văn Hồng, chủ cơ sở muối Hồng Nhi (xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk) cho biết, mỗi ngày cơ sở sản xuất gần 1 tấn muối hầm, cung cấp cho thị trường các tỉnh, thành phố trong cả nước. Ngoài ra, cơ sở còn thu mua muối hạt để bán cho các đầu mối. Dù lợi nhuận từ nghề muối không cao, hoạt động sản xuất vẫn duy trì tương đối ổn định nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào.
Người dân nơi đây đã gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ, trong đó có nhiều lao động ở độ tuổi 50 - 60. Ông Hồng mong muốn sản phẩm muối Tuyết Diêm được nâng tầm thương hiệu, quảng bá rộng rãi để gia tăng giá trị, góp phần giữ gìn làng nghề truyền thống.
Đa dạng sản phẩm, nâng cao giá trị
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa, làng nghề muối Tuyết Diêm đang đối mặt với nhiều thách thức như khó mở rộng quy mô sản xuất, chưa ứng dụng công nghệ hiện đại, chủ yếu vẫn sản xuất thủ công, lao động trẻ ngày càng rời bỏ nghề, giá trị sản phẩm thô thấp và thị trường tiêu thụ còn hạn chế. Những khó khăn này làm gia tăng nguy cơ mai một di sản văn hóa của làng nghề.
Tháng 7/2026, Hội Nông dân tỉnh Đắk Lắk khởi động Dự án “Phát triển đa dạng sản phẩm muối Tuyết Diêm theo hướng bền vững, kết hợp bảo tồn làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng”. Dự án được Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Quỹ Môi trường toàn cầu - Chương trình tài trợ nhỏ (GEF SGP) tài trợ hơn 1,3 tỷ đồng để triển khai.
Theo Hội Nông dân tỉnh Đắk Lắk, dự án nhằm đa dạng hóa sản phẩm muối Tuyết Diêm, nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu cho các dòng sản phẩm như muối thảo dược, muối sức khỏe, muối đạt chứng nhận OCOP…, thay vì chủ yếu bán muối thô như trước đây.
Bên cạnh đó, địa phương sẽ thí điểm mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa làng nghề, tổ chức các hoạt động trải nghiệm “một ngày làm diêm dân”, qua đó giúp người dân tăng thu nhập từ dịch vụ du lịch.
Ngoài ra, dự án sẽ tăng cường năng lực cho cộng đồng trong việc phát huy giá trị làng nghề, đặc biệt là phụ nữ, thanh niên và thành viên hợp tác xã, thông qua các hoạt động truyền thông, thương mại hóa sản phẩm và chuyển đổi số.
Ông Nguyễn Ngọc Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc Hợp tác xã muối Tuyết Diêm cho biết, từ dự án này, hơn 60 thành viên hợp tác xã đã tham gia 4 lớp tập huấn thuộc dự án, với nội dung về chế biến sâu sản phẩm muối, phát triển du lịch làng nghề và quảng bá thương hiệu.
Trước đây, nghề muối tại địa phương gặp nhiều khó khăn do giá trị sản phẩm thấp, đầu ra thiếu ổn định. Hiện nay, dự án bước đầu mang lại những tín hiệu tích cực, góp phần giúp diêm dân phát triển kinh tế và bảo tồn làng nghề.
Diêm dân làng Tuyết Diêm sản xuất muối hạt, cung ứng sản phẩm thô cho thị trường.
Trong chuỗi sự kiện xúc tiến đầu tư của tỉnh Đắk Lắk, tháng 6/2026, Dự án Cụm liên hợp Nhà máy sản xuất muối tinh và sản phẩm từ nước biển đã được khởi công tại Khu công nghiệp Đông Bắc Sông Cầu (xã Xuân Lộc), với tổng vốn đầu tư hơn 1.170 tỷ đồng.
Dự án định hướng chế biến sâu muối Tuyết Diêm và muối từ các vùng lân cận. Khi đi vào hoạt động, nhà máy dự kiến đạt công suất 180.000 tấn muối/năm, gồm 135.000 tấn muối tinh khiết và 45.000 tấn muối công nghiệp, đồng thời tạo việc làm cho khoảng 500 lao động địa phương.
Các dự án đầu tư nhà máy sản xuất muối quy mô lớn cùng nhiều giải pháp nâng cao giá trị sản phẩm muối Tuyết Diêm đã tạo ra cơ hội cho diêm dân phát triển và gìn giữ những giá trị làng nghề. Khi người dân tăng thêm thu nhập từ dịch vụ du lịch, giá trị văn hóa càng được phát huy.
