Chạm vào đất, hiểu thêm chuyện nghề
Một ngày cuối tuần, chúng tôi men theo con đường đất đỏ trên đường Lò Lu, phường Chánh Hiệp, TP Hồ Chí Minh để tìm về những nhà xưởng còn gìn giữ nghề gốm truyền thống ở Bình Dương cũ. Chuyến đi đưa chúng tôi đến xưởng Nam Long và Việt Long, nơi du khách có thể tìm hiểu phương thức sản xuất truyền thống bên cạnh công nghệ làm gốm hiện đại. Những chiếc chum, chậu, viên gạch hay bộ chén bát quen thuộc trở thành điểm bắt đầu cho câu chuyện về đất, lửa và người thợ.
Tại khu nhà xưởng Việt Long, hành trình khám phá bắt đầu từ việc quan sát quy trình sản xuất, tìm hiểu cách tạo hình và nung sản phẩm. Với người lần đầu đến một cơ sở làm gốm, những vật dụng thường ngày bỗng gợi ra nhiều câu hỏi về các công đoạn làm ra những vật dụng hàng ngày từ gốm.
Chị Nguyễn Kiều Giang, 24 tuổi, ngụ phường Bình Lợi Trung, TP Hồ Chí Minh cho biết, công việc thiết kế khiến chị quan tâm đến hình dáng, màu sắc và công năng sản phẩm. Tuy nhiên, khi trực tiếp tham quan, trải nghiệm, chị hiểu thêm rằng mỗi thiết kế còn gắn với đặc tính nguyên liệu và kỹ thuật chế tác. Việc biết sản phẩm bắt đầu từ đâu, trải qua những công đoạn nào giúp chị có thêm chất liệu sáng tạo. Chị xem chuyến đi là trải nghiệm thú vị, bổ ích cho công việc thiết kế sau này.
Cùng tham quan, chị Phương Anh, 23 tuổi, chia sẻ đã biết đến gốm từ lâu nhưng đây mới là lần được tiếp cận nghề qua trải nghiệm thực tế. Những sản phẩm quen thuộc khiến chị tò mò về cách người thợ tạo hình, trang trí và hoàn thiện. Theo Phương Anh, quan sát ngay tại nhà xưởng mang lại cảm nhận khác với việc chỉ xem sản phẩm trưng bày. Chuyến đi giúp chị hiểu thêm công sức phía sau một món đồ, đồng thời khơi gợi mong muốn tìm hiểu câu chuyện của những người làm nghề.
Đại diện Tập đoàn InoGroup cho biết, cụm nhà xưởng Nam Long và Việt Long được định hướng kết hợp bảo tồn các dòng sản phẩm truyền thống với sản xuất gốm sứ ứng dụng công nghệ hiện đại. Hai nhà xưởng có sự bổ trợ, giúp người tham quan tiếp cận những cách làm gốm khác nhau trong cùng hành trình.
Theo đó, ở xưởng Nam Long tập trung gìn giữ phương thức sản xuất truyền thống, trong đó có mô hình lò củi, với các dòng chum, chậu và gạch. Còn xưởng sản xuất Việt Long phát triển chén bát Bình Dương cùng các sản phẩm gốm sứ ứng dụng công nghệ cao, sử dụng hệ thống lò gas hiện đại. Bên cạnh sản xuất, xưởng gốm xứ Việt Long bố trí khu trưng bày và tổ chức các buổi thực hành cho khách tham quan, trải nghiệm.
Ông Bùi Văn Hải, Giám đốc Công ty TNHH Gốm sứ Nam Long, cho biết cơ sở gần như giữ nguyên phương thức sản xuất thủ công, trong đó có kỹ thuật nung truyền thống. Đơn vị tập trung phục dựng lò rồng, sản xuất gạch, ngói mang hoa văn hoa sen, hoa cúc thời Lý, Trần và gạch xây không trát phục vụ kiến trúc cổ.
Theo ông Hải, sản phẩm của cơ sở đã được sử dụng tại một số công trình phục dựng như: lăng mộ Thái hậu Từ Dũ ở Huế, đường làng Cổ Loa tại Đông Anh, Hà Nội. Những sản phẩm ấy cho thấy kỹ thuật làm gốm truyền thống vẫn có chỗ đứng trong việc gìn giữ dấu ấn kiến trúc, văn hóa. Để nghề gốm ở Bình Dương cũ được tiếp nối, ông mong sản phẩm và câu chuyện của người làm gốm được nhiều người biết đến hơn.
Giữ chân du khách bằng chiều sâu văn hóa
Hiện nay, Lái Thiêu, Tân Phước Khánh, Chánh Nghĩa là những địa danh gắn với nghề gốm lâu đời ở Bình Dương trước đây. Từ lu, khạp, chậu cây đến chén bát, heo đất, sản phẩm của các làng nghề đã hiện diện trong đời sống nhiều gia đình. Với du lịch, chính sự gần gũi ấy có thể trở thành cầu nối đưa du khách tìm về nguồn gốc những vật dụng quen thuộc.
Câu chuyện làng nghề còn nằm trong ký ức của những người gắn bó với gốm. Bà Trần Thị Yến, 60 tuổi, nghệ nhân vẽ gốm tại Lái Thiêu, nhớ thời hoạt động sản xuất nhộn nhịp, tàu ghe thường xuyên đến lấy hàng. Điều bà Yến trăn trở là lớp trẻ ít theo nghề, trong gia đình chưa có người tiếp nối công việc vẽ, trang trí gốm.
Những chuyến tham quan, trải nghiệm có thể tạo thêm dịp để người trẻ gặp người thợ, nghe kể chuyện nghề và hiểu giá trị của kỹ năng thủ công. Khi du khách nhận ra dấu ấn riêng trong từng nét vẽ, cách tạo hình, sản phẩm gốm trở thành một phần ký ức về điểm đến.
Ông Nguyễn Minh Mẫn, Phó Tổng Giám đốc VinaGroup Travel, cho biết trong quá trình xây dựng tour nội đô sau khi TP Hồ Chí Minh mở rộng địa giới hành chính, đơn vị nhận thấy làng nghề gốm Bình Dương có tiềm năng thu hút khách khi được kết nối với văn hóa, lịch sử.
Theo ông Mẫn, trải nghiệm tự tay làm gốm phù hợp với nhiều nhóm khách, từ học sinh, người yêu văn hóa đến khách quốc tế. Giá trị chuyến đi nằm ở quá trình tìm hiểu lịch sử hình thành làng nghề, kỹ thuật chế tác và đời sống cộng đồng. Sản phẩm khách tự làm sẽ có ý nghĩa hơn khi gắn với câu chuyện được nghe tại nơi sản xuất.
Để giữ chân du khách, ông Mẫn cho rằng cần kết nối nhà xưởng, khu trưng bày, không gian trải nghiệm với doanh nghiệp lữ hành và các dịch vụ khác. Sản phẩm lưu niệm cũng cần phù hợp với nhu cầu của khách. Khi biết xuất xứ và hiểu công sức người thợ, du khách có cơ sở cảm nhận giá trị món đồ thủ công mình lựa chọn.
Tiến sĩ Dương Đức Minh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch, cho rằng phát triển du lịch làng nghề cần đặt cộng đồng bản địa vào vị trí chủ thể. Người thợ cần được tham gia xây dựng hoạt động trải nghiệm, hướng dẫn du khách và hưởng lợi tương xứng từ kỹ năng, tri thức nghề. Địa phương nên hỗ trợ đào tạo kỹ năng đón khách, thuyết minh, đồng thời khuyến khích nghệ nhân truyền nghề cho thanh niên.
Theo ông Minh, các cơ sở có thể xây dựng nhóm hộ cùng cung cấp dịch vụ, phân chia công việc và lợi ích minh bạch. Một phần nguồn thu từ du lịch cần dành cho bảo tồn lò gốm, lưu giữ mẫu cổ và cải thiện cảnh quan. Khi nghề tạo sinh kế ổn định, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ.
