Lưu giữ ký ức Trung thu bằng gốm
Những ngày cận Tết Trung thu, tại phường Lái Thiêu (TP Hồ Chí Minh), không khí tại các cơ sở sản xuất gốm trở nên nhộn nhịp hơn. Bên cạnh những dòng sản phẩm quen thuộc, nhiều nghệ nhân, thợ gốm dành thời gian nghiên cứu, sáng tạo các mẫu bánh Trung thu, lồng đèn bằng gốm, lấy cảm hứng từ những hình ảnh gần gũi trong đời sống và văn hóa Việt Nam.
Tại cơ sở Vườn Nhà Gốm, những chiếc bánh Trung thu bằng gốm được tạo hình thủ công qua nhiều công đoạn. Từ khâu làm khuôn, đổ hồ, tháo khuôn, làm sạch, phơi khô, lên men đến nung ở nhiệt độ cao, mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn của người thợ.
Anh Nguyễn Thế Quỳnh, người làm việc tại nhà xưởng, chia sẻ để tạo được một chiếc bánh có hình dáng giống bánh Trung thu thật, trước hết phải làm khuôn phù hợp. Hồ gốm được đổ vào khuôn, sau khoảng 5-6 giờ mới có thể tháo khuôn để tiếp tục làm sạch và chỉnh sửa hình dáng.
Sau khi tạo hình, sản phẩm tiếp tục được phơi khô trong nhiều ngày trước khi lên men và đưa vào lò nung. Với những sản phẩm này, nhiệt độ nung có thể lên tới khoảng 1.600 độ C. Quá trình nung kéo dài 12 giờ, sau đó phải chờ thêm 12 giờ cho lò nguội mới có thể lấy sản phẩm ra để kiểm tra.
Qua bàn tay người thợ, những chiếc bánh Trung thu bằng gốm hiện lên với nhiều hình dáng, màu sắc và hoa văn khác nhau, có sản phẩm nhìn gần như một chiếc bánh thật. Các chi tiết được chăm chút nhằm tạo cảm giác chân thực nhưng vẫn giữ được đặc trưng của chất liệu gốm.
Không chỉ có bánh Trung thu, những chiếc lồng đèn cũng được các nghệ nhân đưa vào chất liệu gốm bằng cách tiếp cận mới mẻ.
Chị Nguyễn Lê Trâm Anh (29 tuổi, ngụ TP Hồ Chí Minh) tìm đến cơ sở để học làm một chiếc lồng đèn hình con sứa. Để tạo hình sản phẩm, chị phải học cách nhào đất với nước nhằm loại bỏ bọt khí, tăng độ dẻo, giúp đất dễ tạo hình và hạn chế nứt vỡ trong quá trình nung.
Chị Trâm Anh cho biết, hiện chị đã hoàn thiện phần thân con sứa và sẽ tiếp tục tạo hình các xúc tu. Theo chị, công đoạn khó nhất là tạo phần thân có hình dáng tròn đều, đòi hỏi sự tập trung và kiên nhẫn.
Trong quá trình thực hiện, chị được nghệ nhân luôn hướng dẫn trực tiếp từ khâu phác thảo ý tưởng, tính toán kích thước đến tạo hình sản phẩm. Người hướng dẫn luôn quan sát, kịp thời hỗ trợ khi phát hiện những chi tiết có thể ảnh hưởng đến sản phẩm, đồng thời góp ý để hình dáng con sứa cân đối, phù hợp với kết cấu và bảo đảm tính thẩm mỹ.
Theo anh Khang Minh, chủ Vườn Nhà Gốm, việc đưa hình ảnh bánh Trung thu, lồng đèn vào sản phẩm gốm xuất phát từ mong muốn kể câu chuyện về Tết Trung thu và không khí sum họp gia đình. Những hoa văn, họa tiết truyền thống được đưa lên sản phẩm nhằm giúp người xem nhận diện những hình ảnh đặc trưng của văn hóa Việt Nam, trong đó có các yếu tố mang dấu ấn Nam Bộ.
“Trung thu là dịp gia đình sum họp. Vì vậy, chúng tôi muốn đưa những hình ảnh quen thuộc của Tết Trung thu lên gốm để lưu giữ ký ức và những giá trị truyền thống theo một cách khác”, anh Khang Minh chia sẻ.
Điểm đặc biệt của bánh Trung thu bằng gốm nằm ở khả năng lưu giữ lâu dài. Nếu một chiếc bánh Trung thu thông thường chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, sản phẩm bằng gốm có thể được bảo quản lâu dài, giữ lại hình dáng, màu sắc, hoa văn và câu chuyện văn hóa được gửi gắm trên đó.
Để tạo ra một mẫu sản phẩm hoàn chỉnh, người làm gốm cũng phải trải qua quá trình thử nghiệm nhiều lần. Theo anh Khang Minh, có những mẫu phải mất khoảng 3 - 4 tháng để điều chỉnh kích thước, hình dáng và hoa văn trước khi đạt yêu cầu. Có sản phẩm từ lúc hình thành ý tưởng đến khi tạo được mẫu đầu tiên mất tới 6 - 8 tháng.
Khi bánh Trung thu kể chuyện văn hóa
Với nghệ nhân Dương Minh Tâm, người có hơn 30 năm kinh nghiệm làm gốm, khó khăn nhất trong quá trình tạo ra bánh Trung thu hay lồng đèn bằng gốm nằm ở việc hình thành ý tưởng và hiện thực hóa ý tưởng đó thành sản phẩm.
Một sản phẩm không chỉ cần giống hình dáng nguyên bản mà còn phải có câu chuyện riêng thông qua hoa văn, họa tiết. Người thợ có thể phải làm đi làm lại cho đến khi sản phẩm đạt yêu cầu về hình thức và nội dung.
“Cái khó nhất là sản phẩm phải đẹp, nhưng cái đẹp của gốm không chỉ nằm ở hình dáng mà còn ở hoa văn, họa tiết và ý nghĩa được truyền tải trên sản phẩm”, nghệ nhân Dương Minh Tâm cho biết.
Với lồng đèn, những họa tiết đặc trưng của Nam Bộ được lựa chọn để tạo sự gần gũi với đời sống và không gian văn hóa địa phương. Với bánh Trung thu, hình dáng những chiếc bánh truyền thống được tái hiện, đồng thời kết hợp các họa tiết như con gà, trái cây và những hình ảnh quen thuộc của gốm Nam Bộ.
Theo anh Khang Minh, việc lựa chọn hình tượng bánh Trung thu để thể hiện bằng gốm còn nhằm đưa gốm đến gần hơn với đời sống. Những món ăn truyền thống, hình ảnh quen thuộc của người Việt được chuyển hóa thành sản phẩm gốm, qua đó giúp người sử dụng có thêm một cách lưu giữ ký ức về những mùa Trung thu bên gia đình.
Không dừng ở việc tái hiện một chiếc bánh, người làm gốm còn chú trọng đến việc lựa chọn đất, men và kỹ thuật nung. Vườn Nhà Gốm sử dụng đất sét, trong đó có đất lan trắng, kết hợp các loại men màu, men họa và men hiệu ứng. Mỗi loại men đều phải được thử nghiệm để bảo đảm màu sắc, đường nét và hoa văn sau khi nung vẫn đạt yêu cầu.
Đây cũng là công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian nghiên cứu. Một lớp men phù hợp không chỉ cần tạo màu đẹp mà còn phải giữ được đường nét của hoa văn sau khi sản phẩm trải qua nhiệt độ cao. Có những chi tiết nhỏ phải thử nghiệm nhiều lần mới đạt được hiệu quả như mong muốn.
Trong không gian Vườn Nhà Gốm, những chiếc bánh Trung thu và lồng đèn bằng gốm được trưng bày bên cạnh các sản phẩm khác, tạo nên một không gian vừa mang tính trải nghiệm, vừa gợi nhớ không khí Trung thu truyền thống.
Với người trẻ, những sản phẩm này mở ra một cách tiếp cận khác đối với văn hóa truyền thống. Thay vì chỉ xuất hiện trong một mùa lễ hội, chiếc bánh Trung thu bằng gốm có thể trở thành vật lưu niệm, đồ trang trí và được giữ lại trong nhiều năm.
Theo anh Khang Minh, mong muốn của những người làm sản phẩm là giúp người trẻ nhớ đến những mùa Trung thu khi các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau. Đồng thời, thông qua các sản phẩm gốm, những câu chuyện về văn hóa, hoa văn và đặc trưng vùng miền có thể được tiếp tục truyền tải đến thế hệ sau.
Không chỉ hướng đến người tiêu dùng trong nước, những sản phẩm này còn có thể trở thành một cách giới thiệu văn hóa Việt Nam với du khách. Chỉ từ hình dáng một chiếc bánh hay hoa văn trên sản phẩm, người xem có thể nhận biết những đặc trưng của Việt Nam và gốm Nam Bộ.
Nếu một chiếc bánh Trung thu thông thường được thưởng thức bằng vị giác thì chiếc bánh Trung thu bằng gốm lại được “thưởng thức” bằng ký ức, bằng câu chuyện văn hóa và cảm nhận về vẻ đẹp của một sản phẩm thủ công.
Từ đất, men và lửa, những hình ảnh quen thuộc của mùa Trung thu được lưu giữ theo một cách khác. Đó cũng là cách những người làm gốm Lái Thiêu đưa nghề truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại, đồng thời kể lại câu chuyện văn hóa Việt Nam qua những sản phẩm tưởng như quen thuộc nhưng mang trong mình giá trị lâu bền.
