Biểu tượng của OpenAI và ChatGPT. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN
Một nghiên cứu công bố tháng 7/2025 cho thấy hơn 13% phần tóm tắt các bài báo y sinh trên toàn cầu năm 2024 có dấu hiệu được viết với sự hỗ trợ của AI, phản ánh tốc độ thâm nhập nhanh chóng của công nghệ này vào môi trường hàn lâm.
Nhóm nghiên cứu tại Đại học Tuebingen (Đức) đã phân tích 15 triệu bản tóm tắt công trình khoa học và ghi nhận sự gia tăng đột biến tần suất xuất hiện của một số từ như “these” và “significant” kể từ khi OpenAI ra mắt chatbot ChatGPT vào năm 2022. Theo ước tính của nhóm, AI tạo sinh được sử dụng trong ít nhất 13,5% số bài báo y sinh năm 2024.
Sự bùng nổ này diễn ra trong bối cảnh số lượng bài nộp lên các nền tảng chia sẻ nghiên cứu tăng mạnh. Trong năm 2025, khoảng 370.000 bài đã được đăng tải trên arXiv cùng hai nền tảng lớn khác là bioRxiv và medRxiv, tăng 16% so với năm trước. Riêng tháng 10/2025, arXiv đã siết chặt quy định đăng tải đối với một số lĩnh vực khoa học máy tính sau khi số lượng bài nộp tăng vọt kể từ khi AI tạo sinh phổ biến.
Quy trình công bố khoa học truyền thống bắt đầu bằng việc nhà nghiên cứu đăng bản thảo lên các nền tảng mở để nhận phản biện, trước khi được xuất bản chính thức trên tạp chí chuyên ngành. Uy tín học thuật của nhà khoa học phụ thuộc lớn vào số lượng và chất lượng bài đăng trên các tạp chí hàng đầu. Tuy nhiên, khi AI giúp việc viết bài trở nên nhanh chóng và dễ dàng hơn, khối lượng bản thảo tăng lên đang gây áp lực đáng kể lên đội ngũ phản biện vốn hoạt động trên cơ sở tự nguyện.
Ông Isao Echizen, giáo sư tại Viện Tin học Quốc gia Nhật Bản, nhận định các hiệp hội học thuật hàng đầu trong lĩnh vực AI đang đối mặt tình trạng thiếu người phản biện giữa lúc lượng bài nộp tăng mạnh. Dù AI có thể hỗ trợ sàng lọc ban đầu, quyết định cuối cùng vẫn do con người đảm trách, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức.
Lợi ích của AI trong nghiên cứu là rõ ràng. Công nghệ này có thể phân tích dữ liệu phòng thí nghiệm, đề xuất giả thuyết mới dựa trên kho tri thức sẵn có và rút ngắn chu kỳ nghiên cứu. AI cũng có khả năng phát hiện các mối liên hệ mà nhà khoa học có thể bỏ sót. Tuy nhiên, giới chuyên môn cảnh báo rằng việc phụ thuộc quá mức vào công cụ AI tạo sinh có thể góp phần làm gia tăng các công trình chất lượng thấp, thậm chí tạo điều kiện cho thông tin sai lệch len lỏi vào hệ sinh thái học thuật.
Khảo sát do tạp chí Nature thực hiện tháng 3/2025 với 5.000 nhà nghiên cứu toàn cầu cho thấy hơn 90% ủng hộ sử dụng AI cho hiệu đính và chỉnh sửa, nhưng chỉ 65% đồng ý để AI tham gia viết bài. Hiện tại, Nature không công nhận công cụ AI là tác giả hoặc đồng tác giả, đồng thời yêu cầu nhà khoa học chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung và công bố rõ ràng việc sử dụng AI trong phân tích dữ liệu hay các khâu khác.
Tranh luận về vai trò của AI trong khoa học được dự báo sẽ tiếp tục khi công nghệ ngày càng tinh vi. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, làn sóng bài báo được hỗ trợ bởi AI có thể làm suy giảm tiêu chuẩn học thuật. Ngược lại, nếu được quản lý hiệu quả, AI có thể trở thành công cụ thúc đẩy đổi mới và tăng tốc tiến bộ khoa học trong những năm tới.