Những tuyên bố của ông Araghchi trong cuộc trả lời phỏng vấn truyền thông Iran ngày 21/11 làm dấy lên suy đoán rằng Tehran có thể xem xét lại chính sách chỉ phát triển chương trình hạt nhân vì mục đích dân sự, trong bối cảnh xung đột với Mỹ.
Tương lai chương trình hạt nhân Iran đang là một trong những vấn đề then chốt cản trở nỗ lực chấm dứt xung đột. Washington yêu cầu Tehran bảo đảm không phát triển vũ khí hạt nhân trước khi Mỹ chấp thuận một thỏa thuận ngừng bắn toàn diện.
Những tín hiệu về khả năng điều chỉnh học thuyết hạt nhân
Iran lâu nay khẳng định chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ các mục đích hòa bình, như sản xuất điện, nghiên cứu y tế và phát triển nông nghiệp. Lập trường này được củng cố bởi sắc lệnh tôn giáo (fatwa) của cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, trong đó cấm phát triển vũ khí hạt nhân.
Tuy nhiên, Tehran cũng khẳng định quyền làm giàu urani theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), mà nước này tham gia từ năm 1970, là vấn đề “không thể thương lượng”.
Trong cuộc phỏng vấn với hãng thông tấn nhà nước IRNA ngày 21/11, Ngoại trưởng Araghchi nhắc lại rằng lượng vật liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran sẽ tiếp tục được lưu giữ trong nước.
Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) năm 2025, trước các cuộc không kích của Israel hồi tháng 6 cùng năm, Iran có khoảng 440 kg urani được làm giàu ở mức gần 60%. Mức này thấp hơn ngưỡng 90% thường cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, nhưng cao hơn nhiều so với mức khoảng 3% phục vụ sản xuất điện.
Ông Araghchi cho biết lượng vật liệu này sẽ “được sử dụng tùy theo nhu cầu của chúng tôi, bất kể những nhu cầu đó được xác định như thế nào”.
Ngoại trưởng Iran cũng xác nhận đang có tranh luận trong giới chức và nghị sĩ nước này về khả năng thay đổi học thuyết hạt nhân. Những người ủng hộ điều chỉnh chính sách cho rằng chủ trương không phát triển vũ khí hạt nhân hiện nay đã không thể bảo vệ các cơ sở hạt nhân Iran trước những cuộc tấn công của Mỹ và Israel.
Tuy nhiên, ông Araghchi nhấn mạnh Iran chưa thay đổi chính sách chính thức và thừa nhận bất kỳ điều chỉnh nào cũng sẽ kéo theo những hệ quả sâu rộng.
Đầu tháng 11, quan chức phụ trách an ninh Mohsen Rezaei cũng đề cập đến khả năng xem xét lại học thuyết hạt nhân nếu một cuộc chiến mới bùng phát. Ngày 12/11, Hội đồng Chuyên gia Iran, cơ quan có thẩm quyền lựa chọn Lãnh tụ Tối cao, tuyên bố việc rà soát học thuyết quốc phòng và xây dựng năng lực răn đe cần thiết đã trở thành yêu cầu không thể tránh khỏi.
Ông Ali Fathollah-Nejad, Giám đốc Trung tâm Trung Đông và Trật tự Toàn cầu (CMEG), nhận định với Al Jazeera rằng đây dường như là lần đầu tiên một cơ quan trong bộ máy lãnh đạo Iran công khai ủng hộ quan điểm xem xét lại học thuyết hạt nhân.
Lý do Mỹ và Israel quan ngại về chương trình hạt nhân Iran
Iran ban đầu tuân thủ thỏa thuận hạt nhân ký với Mỹ và các cường quốc năm 2015, có tên gọi Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA). Thỏa thuận yêu cầu Tehran hạn chế làm giàu uranium ở mức thấp và chấp nhận các cuộc thanh sát quốc tế.
Tuy nhiên, sau khi Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump lần thứ nhất rút khỏi thỏa thuận năm 2018, Iran dần đẩy mạnh chương trình hạt nhân và không còn tuân thủ những giới hạn của JCPOA.
Tháng 6/2025, Hội đồng Thống đốc IAEA tuyên bố Iran không còn tuân thủ các cam kết về bảo đảm an toàn hạt nhân quốc tế. Tehran bác bỏ kết luận này, đồng thời cáo buộc IAEA tạo cớ để Mỹ và Israel tấn công các cơ sở hạt nhân Fordow, Natanz và Isfahan trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày.
Tháng 3 năm nay, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết ít nhất 200 kg urani đã làm giàu của Iran được cho là vẫn còn nguyên vẹn sau các cuộc tấn công và có thể đã bị vùi lấp dưới lòng đất tại hoặc gần cơ sở hạt nhân Isfahan. Tuy nhiên, IAEA chưa thể xác minh số lượng và vị trí của lượng vật liệu này do chưa được tiếp cận các địa điểm liên quan.
IAEA đánh giá mức độ làm giàu urani của Iran là vấn đề đáng quan ngại nghiêm trọng. Mỹ cũng viện dẫn mức làm giàu 60% để cho rằng Tehran đang theo đuổi mục tiêu phát triển vũ khí hạt nhân.
“Nếu không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao các bạn cần nhiên liệu được làm giàu ở mức 60%?”, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đặt câu hỏi trong cuộc phỏng vấn tháng trước.
Tổng thống Trump cũng nhiều lần tuyên bố Iran không bao giờ được phép phát triển vũ khí hạt nhân. Các quan chức Israel, quốc gia được cho là sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng chưa chính thức thừa nhận, cũng từ lâu cáo buộc Tehran theo đuổi mục tiêu này.
Iran có thể từ bỏ chính sách không phát triển vũ khí hạt nhân?
Theo ông Rouzbeh Parsi, chuyên gia về Iran thuộc Đại học Lund (Thụy Điển), khả năng Tehran đảo ngược chính sách hiện nay không thể loại trừ. Ông cho rằng cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động hồi tháng 2 năm nay đã làm thay đổi đáng kể các tính toán của Iran, khiến những tranh luận về việc duy trì lệnh cấm phát triển vũ khí hạt nhân trở nên công khai hơn.
“Trước đây, quan điểm rút khỏi NPT và có thể tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân chỉ là ý kiến của một nhóm thiểu số. Nhưng hiện nay, khả năng đó đã được đặt ra trong các cuộc thảo luận”, ông Parsi nhận định. Theo chuyên gia này, đây chưa phải là một quyết định mà là dấu hiệu cho thấy Iran đang xem xét lại chiến lược răn đe sau cuộc chiến.
Trong khi đó, Giáo sư Simon Mabon thuộc Đại học Lancaster (Anh) cho rằng những lập luận ủng hộ thay đổi chính sách hạt nhân tại Iran đang xuất hiện ngày càng rõ, dựa trên quan điểm vũ khí hạt nhân có thể giúp ngăn chặn các hành động quân sự từ bên ngoài.
Tuy nhiên, ông lưu ý lựa chọn này sẽ đi ngược các điều khoản và tinh thần của NPT, đồng nghĩa Iran sẽ phải rút khỏi hiệp ước nếu quyết định theo đuổi con đường phát triển vũ khí hạt nhân.
Giám đốc CMEG Ali Fathollah-Nejad cho biết trong nội bộ chính quyền Iran đang tồn tại bất đồng về định hướng chương trình hạt nhân. Các nghị sĩ có quan điểm cứng rắn và một số nhân vật tôn giáo coi năng lực hạt nhân, tên lửa là yếu tố không thể thiếu để bảo đảm an ninh và duy trì khả năng răn đe. Trong khi đó, nhóm có quan điểm thận trọng hơn, trong đó có cựu Ngoại trưởng Mohammad Javad Zarif, phản đối phát triển vũ khí hạt nhân vì cho rằng điều này gần như chắc chắn sẽ kéo theo các cuộc tấn công tiếp theo của Mỹ và Israel.
Hiện Iran vẫn chưa đưa ra lập trường rõ ràng về định hướng chính sách hạt nhân trong thời gian tới.Tác động đối với đàm phán Mỹ - Iran
Theo ông Fathollah-Nejad, nếu Iran thay đổi học thuyết hạt nhân, động thái này sẽ đi ngược mục tiêu quan trọng hàng đầu của Mỹ trong cuộc xung đột: buộc Tehran đưa ra những nhượng bộ về hạt nhân.
Washington yêu cầu Iran đưa ra các cam kết về chương trình hạt nhân ngay từ đầu bất kỳ cuộc đàm phán nào. Ngược lại, Tehran muốn 7 điều kiện do nước này đề xuất được đáp ứng trước khi thảo luận về vấn đề hạt nhân, trong đó có dỡ bỏ lệnh phong tỏa, khôi phục quyền tiếp cận các tài sản bị đóng băng và chấm dứt các hành động thù địch trên tất cả các mặt trận.
Giáo sư Mabon nhận định việc Iran thay đổi chính sách hạt nhân sẽ tác động đáng kể đến cách Mỹ và Israel đánh giá giai đoạn tiếp theo của cuộc xung đột. Israel có thể coi động thái này là lý do để nối lại các hoạt động quân sự.
“Sự thay đổi trong học thuyết của Iran, ngay cả khi nhằm phục vụ mục tiêu phòng thủ, vẫn có thể dễ dàng bị diễn giải theo hướng tấn công”, ông Mabon cảnh báo, đồng thời cho rằng đây là thời điểm hết sức nguy hiểm.