Bước chuyển biến căn bản trong tư duy quản trị giáo dục

Ngày 16/5, tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội (16/5/1906 - 16/5/2026) và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng nhấn mạnh yêu cầu Đại học Quốc gia Hà Nội phải vươn lên thành một đại học tinh hoa hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia.

Sẵn sàng "cởi trói" cho những tiềm năng sáng tạo

Phân tích toàn diện về mặt nội dung và tư tưởng chỉ đạo, ông Nguyễn Văn Phương, Viện trưởng Viện Công nghệ Giáo dục ASEAN (Hội Nghiên cứu Khoa học về Đông Nam Á - Việt Nam) cho rằng, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước thể hiện một tư duy lãnh đạo cởi mở và tiệm cận với các tiêu chuẩn giáo dục tiên tiến nhất trên thế giới hiện nay. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã thẳng thắn đưa ra các định hướng và khái niệm cốt lõi bao gồm việc xây dựng một đại học tinh hoa hiện đại, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và kiến tạo một môi trường học thuật khai phóng. Việc sử dụng những thuật ngữ mang tính thời đại này đã cho thấy bước chuyển biến căn bản trong tư duy quản trị giáo dục, thể hiện tinh thần sẵn sàng "cởi trói" cho những tiềm năng sáng tạo, chấp nhận sự khác biệt và thúc đẩy quyền tự do tư duy trong nghiên cứu khoa học của đội ngũ trí thức.

Sự cụ thể hóa tư duy chiến lược đó được thể hiện rõ qua hệ thống 7 nhiệm vụ trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu ra vô cùng cụ thể, mang tính biện chứng sâu sắc và đi kèm với giải pháp rõ ràng, thực tiễn. Bài phát biểu không hề nói suông về mặt chất lượng chung chung mà đã chỉ rõ con đường phát triển hạ tầng và cơ chế vận hành cụ thể, trong đó nhấn mạnh việc khẩn trương hoàn thiện Khu đô thị đại học Hòa Lạc theo hướng xanh, thông minh, hiện đại, kết nối hữu cơ với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, hình thành hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu, công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước.

Theo ông Nguyễn Văn Phương, một trong những nội dung để lại ấn tượng sâu sắc trong toàn bộ bài phát biểu chính là luận điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về nguy cơ tụt hậu tri thức gắn liền với chủ quyền quốc gia. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã khẳng định: "Tụt hậu về trình độ phát triển bắt nguồn từ tụt hậu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, về hàm lượng tri thức trong sản xuất, dịch vụ và quản trị quốc gia. Trong thời đại toàn cầu hóa và cách mạng công nghệ phát triển như vũ bão, tụt hậu đồng nghĩa với lệ thuộc, suy yếu và đánh mất cơ hội vươn lên".

Thông qua những lời chỉ đạo này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhìn nhận sự lạc hậu về khoa học công nghệ như một nguy cơ an ninh quốc gia sống còn đối với sự tồn vong của đất nước. Thấu hiểu sâu sắc bản chất tụt hậu đồng nghĩa với lệ thuộc, bài phát biểu đã chỉ rõ nếu nước ta không tự chủ được về mặt tri thức và công nghệ, chúng ta sẽ mãi mãi nằm ở vùng trũng của chuỗi giá trị toàn cầu, phải đi làm thuê, gia công giá rẻ và phụ thuộc hoàn toàn vào các cường quốc công nghệ. Khẳng định đanh thép này đặt lên vai giới trí thức nước nhà nói chung và tập thể Đại học Quốc gia Hà Nội nói riêng một sứ mệnh thiêng liêng, cao cả là phải bảo vệ nền độc lập tự chủ của đất nước bằng chính sức mạnh chất xám của mình.

Với tư cách là cánh chim đầu đàn của hệ thống giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội được tin tưởng giao quyền dám đi trước, dám thử nghiệm các mô hình mới để khơi thông dòng chảy học thuật quốc gia, đồng thời trở thành địa chỉ tiêu biểu của ngoại giao học thuật, đưa trí tuệ Việt Nam hiên ngang bước ra trường quốc tế với tư cách là một đối tác tri thức hoàn toàn bình đẳng.

Không gian tốt để phát huy năng lực

Tiếp cận dưới góc nhìn kinh tế chính trị hiện đại, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Khoát, giảng viên Viện Kinh tế chính trị quốc tế thuộc Trường Đại học Tài chính - Marketing (Bộ Tài chính) nhận định rằng, trong tư duy kinh tế chính trị hiện đại, một đại học tinh hoa hiện đại phải được hiểu là trung tâm tạo ra những giá trị dẫn dắt. Đó là nơi sản sinh ra những tri thức mới, công nghệ nguồn/lõi để giải quyết các bài toán lớn của quốc gia; đào tạo ra những nhà lãnh đạo, những chuyên gia, nhà quản lý xuất sắc, đủ tầm, đủ năng lực cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế; đóng vai trò là trụ cột vững chắc cho hệ thống giáo dục quốc dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Khoát, cụm từ "dám thử nghiệm và mở đường cho mô hình mới về giáo dục" chính là điểm cốt lõi, thể hiện tinh thần đổi mới sáng tạo mạnh mẽ. Giáo dục thế giới đang thay đổi với tốc độ chóng mặt dưới tác động của AI, IoT, công nghệ sinh học và chuyển đổi xanh. Nếu chúng ta chỉ đi sau, rập khuôn theo các mô hình cũ, chúng ta sẽ mãi tụt hậu. Muốn có những kết quả chưa từng có, chúng ta phải dám làm những việc chưa từng làm. Nhà trường phải là "phòng thí nghiệm chính sách" và "vùng xanh" cho các thử nghiệm giáo dục đại học. Cụ thể, "thử nghiệm và mở đường" ở đây có thể hiểu trên ba phương diện: Thử nghiệm về thể trị và quản trị, áp dụng các mô hình tự chủ đại học tiên tiến nhất, giải phóng tối đa sức sáng tạo của đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, giảm thiểu rào cản hành chính. Mở đường về ngành nghề đào tạo, tiên phong mở các ngành học đón đầu, các ngành kinh tế tri thức cốt lõi mà thị trường chưa có tiền lệ. Mô hình hợp tác công - tư, thử nghiệm các cơ chế hợp tác sâu sắc giữa đại học và doanh nghiệp toàn cầu, biến tri thức thành nguồn lực kinh tế trực tiếp. Thách thức chắc chắn là có, bởi thử nghiệm thì luôn đi kèm rủi ro. Tuy nhiên, nếu không có tư thế "mở đường", chúng ta không thể có những đột phá mang tính thể chế.

Để hiện thực hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Khoát, Nhà nước cần trao cho Đại học Quốc gia Hà Nội một "chiếc áo cơ chế" đủ rộng. Quyền tự chủ không chỉ dừng lại ở tài chính, mà phải là tự chủ trong học thuật và tổ chức ở mức cao nhất, cho phép trường áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế vượt trội. Phải có cơ chế thu hút, trọng dụng nhân tài mang tính đột phá. Làm sao để các nhà khoa học hàng đầu thế giới, các giáo sư giỏi người Việt ở nước ngoài và cả giáo sư người nước ngoài sẵn sàng về cống hiến và xem Đại học Quốc gia Hà Nội là đất diễn tốt nhất của họ.

Bên cạnh ngân sách nhà nước mang tính đầu tư chiến lược, cần có cơ chế thông thoáng để thu hút nguồn lực xã hội, các quỹ đầu tư mạo hiểm cho khoa học công nghệ.