Video GS. Nguyễn Thị Thanh Mai, Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh trao đổi:
Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với GS. Nguyễn Thị Thanh Mai, Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Giám đốc ĐHQG TP Hồ Chí Minh về hành trình xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu, thu hút trí thức toàn cầu và đưa khoa học công nghệ phục vụ phát triển của đất nước.
Thưa bà, tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh “trọng dụng không đồng nghĩa với bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo hay bắt buộc vào biên chế toàn thời gian”. Từ thực tiễn ĐHQG TP HCM, bà đánh giá thế nào về tư duy này trong việc giải phóng sức sáng tạo cho các nhà khoa học?
Đây là một chuyển biến quan trọng trong tư duy về trọng dụng nhân tài. Giá trị của một nhà khoa học không nằm ở chức vụ đảm nhận, mà ở tri thức, năng lực sáng tạo và những đóng góp cho xã hội.
Trọng dụng không chỉ là mời được người giỏi về làm việc, mà là trao cho họ những bài toán xứng tầm, quyền tự chủ cần thiết, nguồn lực phù hợp và một môi trường đủ tin cậy để phát huy năng lực. Một nhà khoa học xuất sắc không nhất thiết phải trở thành nhà quản lý; điều họ cần là thời gian nghiên cứu, đồng nghiệp giỏi và cơ hội theo đuổi ý tưởng lớn.
Tinh thần này phù hợp với Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Trí thức Việt Nam toàn cầu có thể đóng góp thông qua các nhiệm vụ nghiên cứu, cố vấn và hợp tác dài hạn, không nhất thiết phải trở về làm việc toàn thời gian.
ĐHQG TP HCM đang từng bước cụ thể hóa cách tiếp cận đó thông qua việc thu hút 204 nhà khoa học trẻ xuất sắc, nhà khoa học đầu ngành theo Chương trình VNU350, Chương trình Giáo sư thỉnh giảng; hình thành 17 nhóm nghiên cứu mạnh và 9 trung tâm xuất sắc, viện nghiên cứu liên ngành trong lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Trung tâm Đổi mới sáng tạo ĐHQG TP HCM cũng đang triển khai việc mời nhân sự chuyên môn theo năng lực, điều phối các phòng thí nghiệm, đội ngũ nhà khoa học theo cơ chế chia sẻ dùng chung và đánh giá dựa trên kết quả của từng dự án, nhiệm vụ.
Việc thu hút được người giỏi mới chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn là xây dựng môi trường nơi tài năng được tôn trọng, sự sáng tạo được khuyến khích và đóng góp thực chất được ghi nhận công bằng. Khi người tài nhìn thấy cơ hội làm những việc có ý nghĩa, họ sẽ có động lực gắn bó và cống hiến.
Thưa bà, để nhà khoa học thực sự làm chủ công nghệ và giải các bài toán lớn của đất nước, ĐHQG TP HCM đang bảo đảm nguồn lực, hạ tầng nghiên cứu, cũng như cơ chế trao quyền tự chủ cho các nhóm nghiên cứu mạnh ra sao?
Muốn làm chủ công nghệ, trước hết phải làm chủ năng lực nghiên cứu. Điều đó không thể chỉ dựa vào một vài cá nhân xuất sắc hay phòng thí nghiệm hiện đại, mà cần một hệ sinh thái kết nối con người, tri thức, hạ tầng và nguồn lực. Một sản phẩm thiết bị bay không người lái cần kết hợp trí tuệ nhân tạo, vi mạch, vật liệu, cơ khí và các điều kiện pháp lý.
Tận dụng lợi thế đa ngành, ĐHQG- TP HCM đang phát triển các chương trình thu hút sinh viên sau đại học trong các ngành phục vụ công nghệ chiến lược (VNU-EGP), phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc và cơ chế sử dụng chung đội ngũ, phòng thí nghiệm, thu hút các chuyên gia quốc tế. Ngoài ra, ĐHQG TP HCM đang phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ và TP HCM theo hướng Bộ hỗ trợ phòng thí nghiệm và nhiệm vụ quốc gia, Thành phố hỗ trợ thu nhập, phúc lợi và không gian thử nghiệm, Đại học Quốc gia bố trí nhóm nghiên cứu và nghiên cứu sinh, bảo đảm nhà khoa học được gắn ngay với điều kiện làm việc và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể (gọi tắt là Chương trình VNU350+).
Trường cũng thúc đẩy hợp tác Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp, cùng xác định bài toán, huy động nguồn lực và đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng; vận hành Hội đồng Cố vấn Chiến lược Đổi mới sáng tạo theo mô hình “think tank” quy tụ chuyên gia, nhà khoa học và doanh nhân trong và ngoài nước, huy động trí tuệ đa ngành để tham vấn các vấn đề chiến lược cho Giám đốc ĐHQG TP HCM và Chủ tịch UBND TP HCM trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Thành công không chỉ đo bằng số phòng thí nghiệm hay kinh phí đầu tư, mà bằng tri thức mới, công nghệ mới, nhân lực chất lượng cao và giá trị thực tế cho xã hội. ĐHQG TP HCM đã ban hành Quy định hợp tác với địa phương, doanh nghiệp làm khung pháp lý cho hợp tác 3 Nhà và Quy chế sử dụng chung nguồn nhân lực để nhà khoa học của trường này có thể chủ trì nhiệm vụ đặt tại trường khác. Kinh phí được phân bổ ưu tiên cho các nhiệm vụ phát triển công nghệ và sản phẩm công nghệ chiến lược, đặt hàng theo bài toán.
Tự chủ cho nhóm nghiên cứu mạnh không có nghĩa là để họ tự lo, mà là cả hệ thống đứng sau họ, để nhà khoa học dành phần lớn thời gian cho nghiên cứu.
Việc trao các quỹ nghiên cứu độc lập và cơ chế đãi ngộ vượt trội cho nhà khoa học trẻ, chuyên gia đột phá tại ĐHQG TP HCM đã mang lại những kết quả thực chất nào trong thời gian qua, thưa bà?
Khi đánh giá chính sách nhân tài, tôi nghĩ cần nhìn xa hơn số chuyên gia được thu hút hay mức đãi ngộ dành cho họ. Câu hỏi quan trọng hơn là: Sau khi đến với ĐHQG TP HCM, họ đã có điều kiện hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo thế hệ kế tiếp hay đưa kết quả khoa học vào ứng dụng hay chưa?
Trường đánh giá chính sách nhân tài không chỉ bằng số người thu hút được, mà bằng những gì họ khởi tạo cho hệ thống. Kết quả rõ nhất là các đề tài, dự án mới đã hình thành từ chính các chuyên gia này, và mạng lưới quốc tế của ĐHQG TP HCM mở rộng đáng kể. Các nhà toán học trong và ngoài nước đã cùng xây dựng Trung tâm xuất sắc về toán học phục vụ công nghệ chiến lược; dự án hợp tác với Hội Chuyên gia và Sinh viên Việt Nam tại Hoa Kỳ (VPS) đang được triển khai; hội thảo xây dựng phòng thí nghiệm vaccine và hội thảo về công nghệ lượng tử đều do các chuyên gia của chương trình chủ trì, quy tụ đối tác quốc tế và doanh nghiệp. Số hợp tác quốc tế trong xây dựng phòng thí nghiệm và dự án nghiên cứu chung ngày càng nhiều.
Năm 2025, ĐHQG TP HCM có gần 3.800 công bố quốc tế, hơn 40% trên các tạp chí nhóm Q1; chỉ tiêu tiến sĩ năm 2026 tăng khoảng 2,7 lần. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng là thành quả tích lũy của toàn hệ thống, không thể quy hoàn toàn cho một chính sách riêng lẻ.
Theo tinh thần Nghị quyết 23-NQ/TW, mạng lưới GROWTH for Viet Nam đang được nghiên cứu nhằm kết nối trí thức Việt Nam toàn cầu với những nhiệm vụ cụ thể của ĐHQG TP HCM, tạo cơ hội đóng góp linh hoạt và có thể đo lường.
Nghiên cứu đỉnh cao luôn đi kèm mạo hiểm, ĐHQG TP HCM triển khai cơ chế “chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học có kiểm soát” như thế nào để các nhà khoa học an tâm dấn thân vào những hướng đi mới, việc khó, thưa bà?
Khoa học khó có thể phát triển nếu chúng ta chỉ chọn những đề tài gần như chắc chắn thành công. Bản chất của nghiên cứu là khám phá điều chưa biết; một kết quả chưa đạt kỳ vọng vẫn có thể tạo ra tri thức và mở ra hướng đi mới. Điều quan trọng là phân biệt rủi ro khoa học khách quan, rủi ro thương mại hóa và sai phạm trong quản lý hoặc đạo đức nghiên cứu. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 tạo cơ sở cho việc xem xét chấp nhận rủi ro nghiên cứu trong những điều kiện nhất định, chứ không miễn trừ trách nhiệm một cách vô điều kiện.
ĐHQG TP HCM đang cùng TP HCM xây dựng cơ chế đặc thù cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có cơ chế vốn đầu tư mạo hiểm cho doanh nghiệp khởi nguồn từ đại học. Trung tâm Đổi mới sáng tạo đã thành lập công ty nắm giữ vốn, hoạt động bằng vốn ngoài ngân sách, đang thương thảo với nhiều doanh nghiệp và kết nối với nhà khoa học để góp vốn thành lập doanh nghiệp khởi nguồn, cấp vốn ban đầu cho các dự án có tiềm năng thương mại hóa cao. Phần rủi ro thương mại được đặt vào một pháp nhân sinh ra để chấp nhận rủi ro, còn ĐHQG TP HCM giữ vai trò bảo đảm chất lượng sản phẩm nghiên cứu.
Chấp nhận rủi ro không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Liêm chính khoa học, minh bạch nguồn lực và trách nhiệm giải trình phải được bảo đảm. Một môi trường nghiên cứu trưởng thành không phải nơi không có thất bại, mà là nơi nỗ lực nghiêm túc được tôn trọng và tri thức từ những thử nghiệm chưa thành công vẫn được tích lũy cho khám phá tiếp theo.
Xin trân trọng cảm ơn bà!
