Là trung tâm đào tạo của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, thành phố Cần Thơ đang khẩn trương cụ thể hóa các định hướng chiến lược này vào thực tiễn.
Phóng viên TTXVN có chùm 2 bài viết với chủ đề "Đột phá phát triển giáo dục đại học" nhằm nhận diện các điểm nghẽn, đề xuất giải pháp tháo gỡ và hành động thực chất để giáo dục đại học thực sự trở thành động lực phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Bài 1: Chuyển từ tư duy cung ứng nhân lực sang phát triển năng lực
Là trung tâm giáo dục - đào tạo của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, thành phố Cần Thơ đang tập trung cụ thể hóa Nghị quyết số 71-NQ/TW với nhiều giải pháp. Tuy nhiên để giáo dục đại học thực sự trở thành động lực phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thành phố cần tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn về quỹ đất, hạ tầng, cơ chế tự chủ, thu hút chuyên gia và sự gắn kết giữa đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động.
Áp lực hạ tầng, đất đai và rào cản cơ chế tự chủ
Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn quốc gia; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu ưu tiên quỹ đất sạch, thực hiện chính sách ưu đãi về đất đai và dành trụ sở cơ quan nhà nước dôi dư sau sắp xếp cho các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, thực tế tại Cần Thơ cho thấy hạ tầng kỹ thuật và quỹ đất mở rộng không gian đào tạo vẫn là trở ngại đối với quá trình phát triển của một số trường.
Tại Trường Đại học Kỹ thuật - Công nghệ Cần Thơ, hơn 8.000 sinh viên đang theo học 22 ngành kỹ thuật - công nghệ ứng dụng, trong khi cơ sở 1 tại phường Cái Khế có diện tích 1,2ha. Không gian hạn chế gây khó khăn cho việc đầu tư xưởng thực hành, phòng thí nghiệm vi mạch bán dẫn và trí tuệ nhân tạo đáp ứng yêu cầu đào tạo.
Tiến sĩ Đỗ Thị Tuyết Nhung, quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Kỹ thuật - Công nghệ Cần Thơ cho biết, dù đã có chủ trương quy hoạch cơ sở 2 tại phường Long Tuyền, việc hoàn thiện thủ tục đất đai và triển khai dự án vẫn là vấn đề nhà trường mong muốn sớm được tháo gỡ. Bởi, khi được hỗ trợ đầu tư nguồn lực, phát triển đội ngũ, nâng cấp cơ sở vật chất, nhà trường mới hiện thực hóa được định hướng phát triển đào tạo theo hướng ứng dụng công nghệ, chú trọng vi mạch bán dẫn, thiết kế vi mạch và chuyển đổi số trong quản lý, điều hành.
Bài toán hạ tầng cũng đặt ra yêu cầu đầu tư đặc thù đối với Trường Đại học Y Dược Cần Thơ - cơ sở đào tạo y khoa công lập duy nhất của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Với quy mô hơn 18.000 sinh viên, học viên, trường cần không gian và nguồn lực lớn để phát triển hạ tầng nghiên cứu, bệnh viện thực hành, trang thiết bị thực hành lâm sàng và trung tâm mô phỏng y khoa. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Phương, Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Cần Thơ phân tích, đào tạo nhân lực y tế đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về giảng viên, hạ tầng nghiên cứu, trang thiết bị thực hành lâm sàng và chuyển đổi số. Trường kiến nghị Trung ương, địa phương hoàn thiện cơ chế phù hợp với khối ngành sức khỏe, hỗ trợ thủ tục hợp tác công - tư, điều chỉnh quy hoạch và chuyển giao một số trụ sở dôi dư để mở rộng không gian đào tạo, thực hành.
Không chỉ vướng về mặt bằng, cơ chế tự chủ đại học cũng cần được thực thi thực chất hơn. Nghị quyết số 71-NQ/TW xác định bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho cơ sở giáo dục đại học, không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính. Tuy nhiên, tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 (ngày 1/10/2026), Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu lưu ý, năng lực quản trị và trách nhiệm giải trình giữa các cơ sở chưa đồng đều; tự chủ đại học và bảo đảm chất lượng chưa đi vào chiều sâu. Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị chuẩn đầu ra, dữ liệu và trách nhiệm giải trình; nội dung nào pháp luật đã giao quyền thì cơ sở giáo dục đại học quyết định và chịu trách nhiệm.
Thực tế này cho thấy việc phân định rõ thẩm quyền, đơn giản hóa thủ tục và tạo điều kiện để các trường chủ động trong học thuật, nhân sự, tài chính, đầu tư và hợp tác nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng. Cùng với đó, cơ chế thu hút giảng viên giỏi, chuyên gia đầu ngành và nhà khoa học quốc tế cần đủ linh hoạt về tuyển dụng, cấp phép lao động, đãi ngộ và điều kiện làm việc. Đây là những yếu tố quyết định khả năng mở ngành mới, nhất là các lĩnh vực công nghệ chiến lược đang thiếu đội ngũ chuyên môn sâu.
Khoảng vênh cung - cầu lao động và thách thức liên kết vùng
Một điểm nghẽn khác là khoảng cách giữa đào tạo đại học và nhu cầu sử dụng lao động của nền kinh tế vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Công tác dự báo nhu cầu nhân lực trung và dài hạn chưa có cơ sở dữ liệu liên thông đủ mạnh; việc mở ngành, tăng quy mô đào tạo ở một số nơi chưa gắn với năng lực đội ngũ và điều kiện bảo đảm chất lượng. Hệ quả là một bộ phận sinh viên tốt nghiệp khó tìm được việc làm phù hợp hoặc phải làm việc trái chuyên môn.
Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Giáo sư Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, thách thức cốt lõi của giáo dục đại học là phải chuyển từ tư duy cung ứng nhân lực sang tư duy phát triển năng lực. Doanh nghiệp và địa phương cần tham gia sâu hơn cùng nhà trường ngay từ khâu dự báo nhu cầu, xác định chuẩn năng lực, thiết kế chương trình, tạo môi trường thực hành đến đánh giá kết quả đầu ra; không chỉ tiếp nhận sinh viên ở khâu tuyển dụng.
Nhận định này đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình liên kết Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp tại Cần Thơ. Nếu sự phối hợp chỉ dừng ở các biên bản ghi nhớ, chưa chuyển thành đặt hàng đào tạo, đồng thiết kế chương trình và cùng đầu tư môi trường thực hành, khoảng cách giữa kiến thức được trang bị và yêu cầu công việc sẽ khó thu hẹp. Tiến sĩ Nguyễn Văn Quang, Hiệu trưởng Trường Đại học Nam Cần Thơ nêu rõ, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp làm việc trái ngành hiện vẫn còn là vấn đề cần nghiên cứu. Nguyên nhân đến từ “độ vênh” giữa lý thuyết giảng đường và thực hành thực tế. Trong khi đó, bài toán về tăng thời lượng thực hành, đầu tư trang thiết bị tiệm cận công nghệ doanh nghiệp và đẩy mạnh liên kết để sinh viên có cơ hội thực tập đúng chuyên ngành tại các cơ sở đào tạo vẫn còn nhiều vấn đề cần tháo gỡ.
Theo ông Nguyễn Văn Khởi, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ, thành phố hiện có 8 trường đại học với quy mô đào tạo hàng chục ngàn sinh viên. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ mũi nhọn vẫn chưa đạt mục tiêu tối thiểu 35% theo Nghị quyết số 71-NQ/TW. Đa số người học vẫn dồn vào các khối ngành xã hội, kinh tế có chi phí đào tạo thấp. Tỷ lệ sinh viên sau khi tốt nghiệp còn hạn chế về kỹ năng số, ngoại ngữ, năng lực thực chiến, kỹ năng mềm và tác phong làm việc công nghiệp. Bên cạnh đó, việc trích lập kinh phí ngân sách Nhà nước chi cho nghiên cứu khoa học cơ bản và thương mại hóa sản phẩm tại các trường còn quá thấp. Các vườn ươm doanh nghiệp, mô hình công ty khởi nguồn (spin-off) trong trường đại học chưa có hành lang pháp lý tài chính rõ ràng để vận hành. Những điểm nghẽn này đã và đang kìm hãm vai trò của Cần Thơ trong sứ mệnh liên kết vùng, trở thành cực tăng trưởng tri thức, trung tâm khoa học - công nghệ dẫn dắt chuyển đổi cơ cấu kinh tế toàn vùng.
Những vấn đề trên cho thấy phát triển giáo dục đại học ở Cần Thơ không chỉ là câu chuyện mở rộng quy mô hay nâng cấp cơ sở vật chất. Yêu cầu đặt ra là xử lý đồng bộ các điểm nghẽn về thể chế, nguồn lực và kết nối thị trường; qua đó phát huy vai trò của thành phố như một trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Bài 2: Khơi thông không gian phát triển và chuẩn hóa đội ngũ
