Bình đẳng trong tiếp cận giáo dục

Đổi mới từ câu chuyện tuyển sinh  

Nhiều năm qua, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT tại các địa phương luôn tạo ra áp lực tâm lý nặng nề cho học sinh, phụ huynh và toàn xã hội. Khái niệm "đua chen vào trường công" đã trở thành tiêu chí gây ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của người học và làm lệch lạc mục tiêu giáo dục toàn diện.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này không chỉ nằm ở sự thiếu hụt hạ tầng trường lớp tại các khu vực đô thị hóa nhanh, mà còn xuất phát từ tư duy phân luồng hành chính cứng nhắc. Trong thời gian dài, việc áp đặt chỉ tiêu cứng (chỉ cho phép khoảng 60 – 70% học sinh tốt nghiệp THCS được tuyển vào các trường THPT công lập) đã đẩy hàng trăm nghìn học sinh vào thế khó, tước đi cơ hội học tiếp phổ thông của những em có nguyện vọng chính đáng, nhưng chưa đạt điểm số cao trong một kỳ thi mang tính loại trừ khốc liệt.

Nhận diện rõ thực trạng và những hệ lụy sâu sắc đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) bước vào năm học 2026 – 2027 với quyết tâm chính trị cao nhất nhằm đổi mới căn bản, triệt để tư duy tuyển sinh và phân luồng.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh: Ngành Giáo dục đang từng bước loại bỏ khái niệm "tuyển sinh" căng thẳng ở cấp phổ thông, chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế "tiếp nhận vào học", tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh được nhập học ngay tại nơi cư trú. Đồng thời, ngành quyết liệt tháo gỡ triệt để các rào cản phân luồng hành chính mang tính áp đặt.

Quá trình phân luồng giáo dục hiện nay được điều chỉnh theo hướng tự nguyện, dựa trên sự tư vấn hướng nghiệp khoa học, tôn trọng năng lực, sở thích và nguyện vọng cá nhân của học sinh thay vì dùng rào cản chỉ tiêu để "chặn đường" vào lớp 10.

Thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đẩy mạnh phổ cập giáo dục trung học phổ thông, nâng cao chất lượng Giáo dục thường xuyên (GDTX) và Trung cấp nghề, toàn ngành giáo dục đã quán triệt nguyên tắc tôn trọng tuyệt đối sự lựa chọn của người học.  

Hệ thống hạ tầng các trường THPT công lập, trung tâm GDTX, giáo dục nghề nghiệp đã được đầu tư nâng cấp, mở rộng sức chứa. Kết quả thực tế năm học vừa qua cho thấy: Số lượng học sinh tuyển mới vào lớp 10 trên toàn quốc tăng 24% so với năm học trước; Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THCS tiếp tục đi học (THPT, GDTX, nghề) đạt mức kỷ lục trên 95%; Hệ thống GDTX và trường nghề ghi nhận số lượng đăng ký học văn hóa kết hợp học nghề tăng mạnh, xóa bỏ định kiến "trường hạng hai".

Sự gia tăng đột biến nhưng hoàn toàn hợp lý này phản ánh chính xác nhu cầu học tập thực tế của nhân dân, khẳng định quyền được tiếp cận giáo dục phổ thông toàn diện của mọi lứa tuổi, biến tinh thần "học tập suốt đời" từ khẩu hiệu thành hiện thực sinh động.

Kỳ tích nơi phên dậu tổ quốc

Một trong những điểm sáng rực rỡ và mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc nhất trong công tác chuẩn bị cho năm học 2026 - 2027 là chủ trương chiến lược xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới, hải đảo. Với tổng nguồn vốn đầu tư lên tới 51.700 tỷ đồng, đây là dự án hạ tầng giáo dục lớn nhất từ trước đến nay dành riêng cho khu vực đặc biệt khó khăn, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà nước đối với đồng bào dân tộc thiểu số và nhân dân vùng biên giới.

Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng cho biết, giai đoạn 1 của dự án với 100 trường học đã hoàn thành 100% khối lượng xây dựng và sẵn sàng mở cửa đón học sinh đúng dịp khai giảng 5/9/2026. Để đạt được kết quả kỳ diệu này là hành trình vượt khó phi thường của hàng vạn con người. Thi công tại các vùng địa hình chia cắt hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt với mưa lũ, sạt lở đất rình rập quanh năm, việc vận chuyển vật liệu là bài toán cực kỳ gian khổ. Các địa phương đã phải huy động tổng lực sự hỗ trợ của lực lượng quân đội, công an, bộ đội biên phòng và nhân dân địa phương để "cắm bản". Hàng nghìn chiến sĩ và người dân đã kiên trì cõng từng viên gạch, bao xi măng, tấm tôn lên những đỉnh núi cao chót vót không có đường xe cơ giới để dựng nên những ngôi trường khang trang.

Trao đổi với phóng viên báo Tin tức và Dân tộc, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết, việc xây dựng các trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước. Các địa phương đang tập trung cao độ, huy động tối đa nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ thi công hoàn thành 108 trường khởi công năm 2025, đưa vào sử dụng ngày từ đầu năm học 2026-2027. Khi 108 trường này hoàn thành đưa vào sử dụng, sẽ có thêm 4.396 phòng học các loại, trong đó, 1.119 phòng học bộ môn, 3.277 phòng học thông thường, 102 thư viện, bảo đảm điều kiện học tập rất tốt cho gần 113.000 học sinh.  

“Tôi cho rằng, điều quan trọng nhất không phải chúng ta xây thêm bao nhiêu ngôi trường, mà ở chỗ những ngôi trường ấy tạo thêm bao nhiêu cơ hội phát triển cho trẻ em vùng biên. Đối với vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, nhà trường không chỉ là nơi dạy chữ mà còn phải trở thành một thiết chế góp phần phát triển cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa và củng cố niềm tin, bảo vệ biên cương Tổ quốc. Chương trình này không chỉ là đầu tư cơ sở vật chất cho giáo dục, mà sâu xa hơn là đầu tư cho con người, cho tương lai của vùng biên và cho sự phát triển bền vững của đất nước”, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh.

Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biên Lê Văn Lương xúc động chia sẻ về Trường Nội trú Liên cấp Si Pa Phìn. Đây là công trình biểu tượng được hoàn thành chỉ trong vòng 6 tháng nhờ sự quan tâm đặc biệt của Trung ương và sự hỗ trợ toàn diện từ Đảng bộ, chính quyền và nhân dân TP Hà Nội.

“Qua một học kỳ vận hành thí điểm và chuẩn bị cho năm học mới, môi trường giáo dục tại Si Pa Phìn đã thay đổi hoàn toàn về chất. Học sinh được ăn ở, sinh hoạt trong điều kiện kiên cố, hiện đại với đầy đủ nhà ăn, phòng ở nội trú, khu vui chơi; đội ngũ giáo viên yên tâm cống hiến lâu dài. Trẻ em miền núi không còn phải đi bộ hàng chục cây số qua sông, qua suối hiểm trở để đến lớp. Nhiều em đã tự tay viết những bức thư xúc động gửi lời cảm ơn chân thành đến Lãnh đạo Đảng, Nhà nước”, Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biên Lê Văn Lương cho hay.  

Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT Lào Cai Lê Ngọc Quỳnh cho biết, những năm qua, nhiều chính sách dành cho giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và biên giới đã tạo điều kiện để học sinh được học tập, chăm sóc trong môi trường an toàn, ổn định, góp phần duy trì sĩ số và thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền. Tại Lào Cai, 4 trường nội trú biên giới đã đi vào hoạt động từ năm học 2026-2027, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cho học sinh vùng biên. Tỉnh cũng triển khai nhiều mô hình giáo dục gắn với đặc trưng vùng cao, bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục, nghệ thuật và bản sắc văn hóa dân tộc trong nhà trường. Từ thực tiễn, bà đề nghị tiếp tục đầu tư đồng bộ cho hệ thống trường nội trú, bán trú và trường nội trú biên giới, gắn cơ sở vật chất với đội ngũ và chất lượng giáo dục; đồng thời nghiên cứu mở rộng cấp THPT tại các trường nội trú biên giới, tạo điều kiện để học sinh được học tập ổn định, liên tục và góp phần phát triển nguồn nhân lực tại chỗ.

Bà Lê Ngọc Quỳnh cũng đề xuất Bộ GD&ĐT nghiên cứu mở rộng cấp THPT ngay tại các trường nội trú liên cấp xã biên giới để học sinh được học tập liên tục từ tiểu học đến hết phổ thông, không bị đứt gãy đường học tập do khoảng cách địa lý khi chuyển cấp.

Thắp sáng khát vọng bằng chính sách đặc thù địa phương

Bên cạnh nguồn lực đầu tư tập trung từ Trung ương, tinh thần chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của chính quyền các địa phương đã tạo nên những "tấm lưới an sinh giáo dục" vô cùng ấm áp, góp phần thu hẹp nhanh chóng khoảng cách phát triển giữa các vùng miền.

Quảng Ninh tiếp tục khẳng định vị thế địa phương dẫn đầu toàn quốc về các chính sách vượt trội dành cho giáo dục. Tỉnh đã quyết định dành riêng nguồn ngân sách lên tới 1.000 tỷ đồng mỗi năm để thực hiện hàng loạt chương trình hỗ trợ trực tiếp cho người học và nhà trường: Sữa học đường & Sách giáo khoa: Cấp sữa uống miễn phí hàng ngày cho hơn 197.000 trẻ mầm non và học sinh tiểu học; phát sách giáo khoa miễn phí cho 290.000 học sinh trên toàn tỉnh.

Hỗ trợ an sinh: Hỗ trợ tiền ăn trưa cho 36.900 học sinh vùng dân tộc thiểu số, xã đảo; hỗ trợ kinh phí đưa đón cho 8.100 học sinh đi học xa nhà; Miễn phí giao thông: Từ ngày 25/8/2026, Quảng Ninh miễn 100% vé xe buýt chất lượng cao xanh (xe buýt điện) đưa đón học sinh đến trường trên toàn tỉnh; Hiện đại hóa phòng học: Đầu tư 317 tỷ đồng để lắp đặt 12.900 máy điều hòa cho 100% phòng học công lập; chi 183 tỷ đồng lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái trường nhằm bảo đảm nguồn năng lượng xanh, mát mẻ cho học sinh sinh hoạt và học tập.

Thành phố biển Đà Nẵng chứng minh quyết tâm chính trị mạnh mẽ khi ban hành Đề án nâng cấp hạ tầng giáo dục giai đoạn 2026 – 2030 với tổng kinh phí kỷ lục hơn 28.000 tỷ đồng, hướng tới mục tiêu đảm bảo 80% trường học đạt chuẩn quốc gia. Cùng với đó, thành phố triển khai ngay trong năm học 2026 - 2027 các gói hỗ trợ an sinh trực tiếp: Chi 150 tỷ đồng hỗ trợ toàn bộ sách giáo khoa cho học sinh các cấp; chi 70 tỷ đồng hỗ trợ bữa ăn trưa cho học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo và dân tộc thiểu số; chi 60 tỷ đồng hỗ trợ phụ cấp thu hút và sinh hoạt cho giáo viên công tác tại các xã biên giới, huyện đảo...

Ngay trước ngày khai giảng năm học 2026 – 2027, Hà Nội đã tổ chức chiến dịch khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho toàn bộ 2,3 triệu trẻ mầm non và học sinh phổ thông. Đặc biệt, toàn bộ dữ liệu kết quả khám sức khỏe được tích hợp trực tiếp, đồng bộ vào Hồ sơ sức khỏe điện tử và Học bạ điện tử của học sinh kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Điều này giúp gia đình và nhà trường theo dõi liên tục sự phát triển thể chất, kịp thời phát hiện và điều trị các bệnh lý học đường (nha khoa, thị lực, dinh dưỡng, tâm lý).

Những ngôi trường mới kiên cố, khang trang mọc lên giữa đại ngàn chót vót; những bữa ăn bán trú ấm áp, đầy đủ dinh dưỡng; những chuyến xe buýt điện xanh miễn phí lăn bánh mỗi sáng... đang từng ngày biến ước mơ đến trường của hàng triệu học sinh vùng khó thành hiện thực sinh động.

Bình đẳng trong giáo dục tại Việt Nam hôm nay không còn là những khẩu hiệu hay cam kết trên giấy tờ mà đã và đang trở thành một dòng chảy thực tế ấm áp, mạnh mẽ, lan tỏa đến từng bản làng xa xôi nhất, đảm bảo rằng trên hành trình bước vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, không có bất kỳ một học sinh nào bị bỏ lại phía sau.