Theo RT, những lệnh trừng phạt, các cuộc tấn công và nhiều cam kết bị phá vỡ đang khiến Tehran đặt câu hỏi liệu việc tiếp tục tham gia Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) có còn phục vụ lợi ích của Iran hay không.
Tại Tehran, cuộc thảo luận về khả năng Iran rút khỏi NPT đang ngày càng trở nên cấp thiết. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei gần đây thừa nhận vấn đề này đang được các quan chức Iran nghiêm túc xem xét.
Tuyên bố của ông Baghaei tạo thêm trọng lượng chính trị cho những tranh luận về khả năng Iran rời NPT. Đây không còn là đề xuất có thể dễ dàng được xem là quan điểm của một bộ phận cứng rắn hay bên ngoài dòng chính. Tuy nhiên, ông Baghaei đồng thời tái khẳng định Iran vẫn cam kết với tư cách thành viên NPT và các nghĩa vụ liên quan, cho thấy Tehran mới chỉ cân nhắc khả năng rút khỏi hiệp ước.
Khủng hoảng niềm tin
Theo chuyên gia Farhad Ibragimov – giảng viên Bộ môn Khoa học Chính trị, Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Nga, tình hình hiện nay bắt nguồn từ sự thất vọng ngày càng lớn của Tehran. Iran cho rằng rất khó giải thích tại sao việc tham gia NPT lại đòi hỏi nước này liên tục nhượng bộ, trong khi các quyền của Iran vẫn có thể bị đặt lên bàn đàm phán.
Dù Tehran thường xuyên khẳng định chương trình hạt nhân của mình mang tính hòa bình, tranh cãi vẫn tiếp diễn và sức ép từ bên ngoài không ngừng gia tăng. Điều này khiến Iran đặt câu hỏi về giá trị thực tế của NPT. Lãnh đạo Iran đang phát tín hiệu rằng việc nước này tiếp tục ở lại hiệp ước không thể được xem là vô điều kiện.
NPT được thiết kế nhằm duy trì một sự cân bằng: các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân cam kết không phát triển loại vũ khí này và được công nhận quyền sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình; trong khi các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân có nghĩa vụ hướng tới đàm phán giải trừ quân bị hạt nhân.
Tác giả Ibragimov cho rằng, đối với Tehran, vấn đề then chốt nằm ở sự cân bằng giữa quyền và nghĩa vụ. Quyền sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình của Iran không loại trừ việc chương trình hạt nhân nước này chịu sự giám sát quốc tế. Tuy nhiên, Tehran cho rằng cần phân biệt giữa hoạt động thanh sát và những yêu cầu từ bỏ công nghệ hạt nhân; theo quan điểm của Iran, ranh giới này ngày càng bị xóa nhòa.
Một bước ngoặt quan trọng là thỏa thuận hạt nhân Iran ký năm 2015. Tehran đồng ý áp đặt những hạn chế đáng kể đối với chương trình hạt nhân và chấp nhận cơ chế giám sát quốc tế sâu rộng để đổi lấy việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt.
Năm 2016, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) xác nhận Iran đã thực hiện các biện pháp cần thiết để đưa thỏa thuận vào hiệu lực. Tuy nhiên, năm 2018, Mỹ rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt. Trải nghiệm này để lại ảnh hưởng lớn đến cách Tehran nhìn nhận những thỏa hiệp trong tương lai. Iran đã chấp nhận các hạn chế, nhưng sự thay đổi chính sách của Washington làm suy giảm nhiều lợi ích mà Tehran kỳ vọng đạt được.
Sức ép gia tăng
Các cuộc tấn công nhằm vào Iran và các cơ sở hạt nhân của nước này càng làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng niềm tin, đồng thời làm dấy lên quan ngại về an ninh vật lý của các cơ sở hạt nhân.
IAEA cho biết một số cơ sở hạt nhân của Iran đã bị tấn công vào tháng 6/2025. Điều này cho thấy ngay cả khi có những cơ chế bảo đảm quốc tế, các cơ sở hạt nhân vẫn có thể trở thành mục tiêu.
NPT không cung cấp sự bảo vệ quân sự hay miễn trừ trước các cuộc tấn công. Tuy nhiên, trong giới chính trị Iran, vấn đề được quan tâm là cơ chế giám sát quốc tế đối với chương trình hạt nhân của nước này đã không giúp giải quyết những bất đồng bằng con đường ngoại giao.
Điều đó đặt Tehran trước một câu hỏi khó: nếu hợp tác với các thể chế quốc tế không giúp Iran tránh được các lệnh trừng phạt và các cuộc tấn công, những người ủng hộ NPT còn có thể đưa ra lý do gì để thuyết phục nước này tiếp tục ở lại?
Một yếu tố khác là sự khác biệt về vị thế giữa các quốc gia trong khu vực. Israel không phải là thành viên NPT và không chịu cơ chế giám sát toàn diện giống Iran. Trong khi Tehran liên tục phải giải trình về chương trình hạt nhân, vấn đề tương tự đối với Israel không được đặt ra theo cách tương đương.
Từ góc nhìn của Iran, điều này tạo ra sự bất bình: việc tham gia NPT khiến Tehran phải chấp nhận những hạn chế mà Israel không chịu. Vì vậy, những người phản đối NPT tại Iran có thêm lý do để ủng hộ việc rút khỏi hiệp ước.
Tuy nhiên, hiện tại Bộ Ngoại giao Iran nhấn mạnh nước này vẫn cam kết với NPT và mong muốn các quyền theo hiệp ước được tôn trọng, đồng thời cho rằng những bất đồng với IAEA cần được giải quyết thông qua đối thoại và thanh sát thay vì đe dọa hoặc tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran.
Iran thăm dò phản ứng?
Tehran đang phát tín hiệu rằng việc duy trì khuôn khổ đàm phán hiện nay đòi hỏi những nỗ lực chính trị thực chất. Nếu khuôn khổ này liên tục bị làm suy yếu, không có gì bảo đảm nó sẽ tồn tại mãi mãi.
Tuy nhiên, Iran cũng đang nâng mức cược. Nếu các đối thủ của Tehran tin rằng Iran sẽ vẫn ở lại NPT bất chấp sức ép, lời đe dọa rút khỏi hiệp ước có thể bị xem chỉ là tuyên bố mang tính chiến thuật.
Những phát biểu của ông Baghaei cho thấy khả năng rời NPT đang được giới chức Iran nghiêm túc cân nhắc. Dù vậy, Tehran chưa vội thực hiện bước đi này. Bộ Ngoại giao Iran vẫn khẳng định các nghĩa vụ hiện tại của nước này, đồng thời để ngỏ quyết định cuối cùng cho lãnh đạo Iran và Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei.
Việc công khai thảo luận khả năng rút khỏi NPT cũng cho phép Tehran thăm dò phản ứng của Nga, Trung Quốc, Liên minh châu Âu, các nước láng giềng trong khu vực và dư luận trong nước. Iran có thể đánh giá mức độ ủng hộ đối với một bước đi như vậy cũng như xem các bên khác có sẵn sàng đưa ra những điều kiện đủ để thuyết phục Tehran tiếp tục ở lại hiệp ước hay không.
Chuyên gia Ibragimov cho rằng, dù việc rút khỏi NPT không trao cho một quốc gia quyền hợp pháp để sở hữu vũ khí hạt nhân, chi tiết này có thể dễ dàng bị bỏ qua trong các cuộc tranh luận chính trị. Tehran vì vậy phải đối mặt với một nghịch lý: trong khi tìm cách tăng cường an ninh quốc gia, Iran có thể vô tình thúc đẩy các nước láng giềng tham gia một cuộc chạy đua hạt nhân, qua đó tạo ra những mối đe dọa mới đối với chính mình.
Do đó, chưa thể khẳng định Iran chắc chắn sẽ rời NPT, nhưng cũng không thể xem khả năng này đơn thuần là một lời đe dọa.
Thông điệp chính từ Bộ Ngoại giao Iran là Tehran không còn muốn coi tư cách thành viên NPT là cơ sở để Mỹ đưa ra những yêu cầu vô tận mà Iran cho là không có căn cứ. Iran muốn thảo luận về các quyền của mình khả năng phát triển chương trình hạt nhân vì mục đích hòa bình.
