Theo ghi nhận của CNA, một số giáo viên tại Singapore phản ánh tình trạng học sinh đọc đề vội vàng, bỏ sót từ hoặc bắt đầu làm bài khi chưa đọc hết câu hỏi. Một giáo viên toán dẫn ví dụ về đề bài dài 146 từ, yêu cầu tính chi phí di chuyển giữa bốn thành phố, nhưng một số học sinh vẫn cho là quá dài để đọc kỹ.
Kết quả Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố ngày 8/9/2026 cho thấy Singapore vẫn đứng đầu về đọc hiểu ở nhóm học sinh 15 tuổi. Tuy nhiên, điểm đọc hiểu trung bình của nước này giảm từ 543 năm 2022 xuống 535 năm 2025.
Ở phạm vi rộng hơn, kỳ đánh giá có sự tham gia của khoảng 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia. Điểm đọc hiểu trung bình giảm từ 476 năm 2022 xuống 461 năm 2025. OECD cũng ghi nhận số học sinh đọc vội, tức lướt qua văn bản rồi trả lời nhanh nhưng sai, tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018-2025.
Những con số này phản ánh thách thức về năng lực đọc, nhưng chưa đủ để quy toàn bộ sự suy giảm cho AI.
Giáo sư Annabel Chen tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) cho rằng một lời giải trôi chảy do AI tạo ra có thể khiến người đọc tưởng mình đã hiểu. Nguy cơ xuất hiện khi học sinh chấp nhận bản tóm tắt mà không kiểm tra nguồn, xem xét lập luận hay tự giải thích lại nội dung.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí PNAS năm 2025 cho thấy sự khác biệt giữa hoàn thành bài tập và thực sự học được kiến thức. Trong thử nghiệm với gần 1.000 học sinh học toán tại Thổ Nhĩ Kỳ, nhóm dùng công cụ AI có giao diện tương tự ChatGPT đạt kết quả tốt hơn khi có công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, khi AI bị rút đi, điểm của nhóm này thấp hơn 17% so với nhóm chưa từng được sử dụng.
Ở nhóm sử dụng công cụ AI được thiết kế để hướng dẫn học và bảo vệ quá trình tiếp thu kiến thức, tác động tiêu cực giảm đáng kể. Kết quả cho thấy AI cần được thiết kế và sử dụng theo cách hỗ trợ học sinh học tập, đồng thời giúp các em chủ động tham gia vào quá trình giải quyết vấn đề.
Thách thức về thói quen đọc còn xuất hiện ở người trưởng thành. Khảo sát năm 2024 của Hội đồng Thư viện Quốc gia Singapore (NLB) cho thấy 89% người trưởng thành được hỏi đọc hàng tuần nếu tính cả tin tức và bài viết trên mạng, trong khi tỷ lệ đọc sách với tần suất này là 28%. Hai con số phản ánh những hình thức đọc khác nhau, không thể dùng để đồng nhất việc ít đọc sách với ít tiếp xúc văn bản.
Theo NLB, thói quen đọc đều đặn giúp rèn khả năng tập trung, tiếp nhận thông tin và suy nghĩ có chiều sâu. Khi nội dung ngắn, dễ lướt ngày càng phổ biến, việc dành thời gian theo dõi một văn bản dài trở thành cách duy trì những năng lực này.
Ngày 6/9, Singapore khởi động ReadSG, chương trình quốc gia kéo dài năm năm nhằm nuôi dưỡng thói quen đọc. Chương trình kết nối thư viện, người viết, nhà xuất bản và các đối tác cộng đồng, đồng thời mở đầu tháng đọc sách quốc gia với hoạt động dành cho nhiều lứa tuổi. Cách tiếp cận này đưa việc đọc vào đời sống thường ngày, thay vì chỉ gắn với bài tập và thi cử.
Tại Việt Nam, việc đưa AI vào giáo dục đang được thúc đẩy theo hướng có hệ thống. Bộ GD&ĐT đã ban hành khung giáo dục AI cho học sinh phổ thông, triển khai từ năm học 2026-2027, với yêu cầu rèn tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Song song với việc dạy kiến thức về AI, các kế hoạch thí điểm cũng hướng tới ứng dụng công nghệ này trong soạn giảng, kiểm tra, đánh giá và quản lý giáo dục.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện Singapore đặt ra bài toán về cách tổ chức việc học khi AI ngày càng dễ tiếp cận. Khả năng tìm kiếm và tạo đáp án nhanh cần đi cùng năng lực đọc hiểu, lập luận và đánh giá thông tin. Nếu quá trình học bị rút gọn thành tiếp nhận những câu trả lời có sẵn, học sinh có thể mất cơ hội rèn luyện các năng lực nền tảng mà giáo dục cần xây dựng.
Do đó, việc ứng dụng AI cần gắn với mục tiêu giáo dục, phù hợp từng cấp học và đi cùng bồi dưỡng giáo viên, điều chỉnh phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá. Các tiêu chí lựa chọn và giám sát công cụ cũng cần hướng tới bảo vệ quá trình học. Hiệu quả triển khai cần được đo bằng sự tiến bộ trong khả năng đọc hiểu, tư duy độc lập và tự giải quyết vấn đề của học sinh, kể cả khi không có AI hỗ trợ.
