Thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW, tỉnh Thanh Hóa xác định số hóa di sản, trong đó có Di sản Thành nhà Hồ là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, lưu giữ, bảo tồn, phát huy giá trị và lan tỏa trên môi trường số.
Một góc Thành nhà Hồ.
Số hóa hơn 10.000 hiện vật, lập hồ sơ khoa học cho từng cụm di tích khai quật
Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Thành nhà Hồ luôn được tỉnh Thanh Hóa quan tâm triển khai với nhiều dự án quy hoạch, tu bổ, khảo cổ, chuyển đổi số và phát triển du lịch, góp phần đưa di sản trở thành điểm đến văn hóa, du lịch tiêu biểu của xứ Thanh.
Hàng chục cuộc khai quật và thám sát quy mô lớn tại các khu vực trọng yếu như khu nội thành, Chính điện, Đông – Tây Thái miếu, đàn tế Nam Giao, đường Hoàng Gia, công trường khai thác đá cổ An Tôn… được thực hiện. Kết quả làm lộ diện mặt bằng kiến trúc các hạng mục trong khu nội thành và các khu vực vệ tinh của Thành nhà Hồ. Đồng thời, công tác khảo cổ giúp phát hiện hàng nghìn hiện vật giá trị, góp phần khẳng định tính toàn vẹn của di sản và tái hiện bức tranh về đời sống chính trị, tâm linh, kỹ thuật và văn hóa kinh đô xưa.
Một trong những điểm sáng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản Thành nhà Hồ là việc Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đã xây dựng được cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học và các chuyên gia quốc tế tiến hành số hóa hơn 10.000 hiện vật, lập hồ sơ khoa học cho từng cụm di tích khai quật. Các hiện vật được chụp ảnh, đánh số, cập nhật thông tin, tích hợp với tư liệu sử học sau đó chuyển sang lưu trữ ở dạng file mềm trên các nền tảng số, đáp ứng việc quản lý điều hành trong kỷ nguyên số, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới cho công tác nghiên cứu, trưng bày và truyền thông di sản.
Đặc biệt, nhiều điểm khai quật tiêu biểu như móng nền Hoàng thành, La thành, Nam Giao, đường Hoàng gia… được bảo tồn tại nguyên vị trí, kết hợp với mái che chuyên dụng và bảng biển diễn giải, vừa phục vụ nghiên cứu vừa trở thành điểm tham quan giáo dục di sản. Nhiều hiện vật tiêu biểu đã được tuyển chọn, bảo quản và đưa vào trưng bày tại Nhà trưng bày Di sản Thành nhà Hồ, phục vụ nghiên cứu, tham quan và giáo dục. Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cũng đã hoàn thành giai đoạn đầu việc xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số sử dụng hệ thống thông tin toàn cầu (MAP GIS), cho phép quản lý vùng lõi (Hoàng thành, La thành, Nam Giao, đường Hoàng gia) và vùng đệm bằng dữ liệu định vị, hỗ trợ quy hoạch, giám sát và nghiên cứu khoa học.
Mặc dù công nghệ số mang lại những cơ hội rộng lớn cho việc quảng bá di sản Thành nhà Hồ nói riêng và các di sản khác ở xứ Thanh nói chung, nhưng hoạt động này vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức đáng kể. Những khó khăn này không chỉ xuất phát từ các yếu tố khách quan mà còn liên quan đến nhiều yếu tố chủ quan, như cơ sở hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, kinh phí đầu tư và duy trì còn hạn chế, thiếu nhân lực giỏi công nghệ được đào tạo bài bản, trong khi dữ liệu di sản cần được thu thập, chuẩn hóa và cập nhật rất kỹ.
Cộng đồng là chủ thể quan trọng trong số hóa di sản
Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đã có nhiều cách làm hay, sáng tạo trong việc đưa di sản đến gần và gắn bó mật thiết với đời sống của người dân với cộng đồng dân cư vùng di sản. Đó là những lớp tập huấn, bồi dưỡng kiến thức du lịch cho người dân vùng đệm nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng đón tiếp và ứng xử văn minh với du khách, từ đó, tạo ra sự cộng hưởng giữa bảo tồn di sản và phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương. Đó là sự kết hợp giữa giáo dục di sản với ứng dụng công nghệ số cho học sinh, sinh viên thông qua các chương trình trải nghiệm, học tập gắn với lịch sử, văn hóa địa phương.
Tiêu biểu như Cuộc thi video clip ngắn với chủ đề “Thành nhà Hồ - di sản gọi tên em” dành cho học sinh các khối lớp 6, 7, 8 tại các trường Trung học cơ sở trên địa bàn xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô (huyện Vĩnh Lộc cũ) với hình thức xây dựng video clip giới thiệu về di sản văn hóa thế giới thành nhà Hồ dưới góc nhìn của chính các em học sinh. Không đơn thuần là cuộc thi tìm hiểu lịch sử, sân chơi này hướng học sinh đến việc kể những câu chuyện và cảm xúc của chính mình về di sản, từ đó các em sẽ nhận thức về trách nhiệm của mình trong việc chung tay bảo vệ, gìn giữ di sản. Thông qua các video ngắn, các em đã gửi những thông điệp như “Em chọn gìn giữ”, “Yêu di sản - Hãy giữ gìn từ những điều nhỏ nhất”, “Một lời hứa với Thành nhà Hồ”, “Giữ một viên đá - giữ cả lịch sử”... bằng ngôn ngữ trẻ trung, sáng tạo và gần gũi với lứa tuổi học đường. Những video xuất sắc sẽ được đăng tải trên Fanpage http://thanhnhaho.vn để chấm điểm tương tác, lan tỏa hình ảnh di sản, phục vụ công tác tuyên truyền. Cuộc thi dự kiến sẽ được tổng kết, trao giải vào tháng 1/2027.
Em Lê Vũ Quỳnh Chi, học sinh lớp 7A1, học sinh trường Trung học cơ sở Vĩnh Lộc phân hiệu 1 (xã Vĩnh Lộc) cho biết: Nhóm em có 10 bạn cùng tham gia cuộc thi “Thành nhà Hồ - di sản gọi tên em” với sản phẩm đầu tay mang tên “Thanh Hóa có Thành nhà Hồ”. Dưới sự hướng dẫn của cô tổng phụ trách Đội, trong những tiết học ngoại khóa, chúng em được đến Thành nhà Hồ để ghi chép, tìm hiểu, quay phim, chụp ảnh... Sau đó về lớp cùng nhau bàn bạc, chọn ra những đoạn quay clip đẹp nhất, ý nghĩa nhất, viết lời dẫn... cắt cúp, dựng video và hoàn thiện để dự thi. Giờ đây, mỗi góc của Thành nhà Hồ trở nên gần gũi, thân thiết với chúng em hơn bao giờ hết, chúng em thêm hiểu, thêm yêu di sản quê mình.
Thầy giáo Đỗ Trương Thuận, Phó Hiệu trưởng phụ trách phân hiệu 1 - trường Trung học cơ sở Vĩnh Lộc đồng hành cùng học sinh trong các hoạt động ngoại khóa liên quan đến di sản trên quê hương.
Thầy giáo Đỗ Trương Thuận, Phó Hiệu trưởng phụ trách phân hiệu 1 - trường Trung học cơ sở Vĩnh Lộc cho biết: “Nhà trường khuyến khích học sinh tham gia cuộc thi cũng như tạo điều kiện để các em quay, chụp ảnh và hoàn thiện sản phẩm với kết quả tốt nhất. Hiện các em đã hoàn thiện 11 video và gửi về Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa để chuẩn bị cho thời gian đăng tải, bình chọn. Đây không chỉ là cơ hội để học sinh trải nghiệm mà còn là hoạt động giáo dục giá trị di sản, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước.
Với mong muốn mang đến những trải nghiệm hoàn hảo nhất cho du khách, Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đã tiên phong ứng dụng các sản phẩm, dịch vụ công nghệ tiện ích để bảo tồn, quảng bá di sản. Việc ứng dụng mã QR, thuyết minh tự động, công nghệ 3D, thực tế ảo… đã làm sống lại các giá trị di sản Thành nhà Hồ theo cách hiện đại, sinh động và dễ tương tác. Người tham quan có thể chủ động tìm hiểu thông tin về di sản, di tích, hiện vật, nội dung trưng bày thông qua âm thanh, hình ảnh và các hình thức tương tác, cách làm này giúp rút ngắn khoảng cách tiếp cận di sản, nhất là với công chúng trẻ và du khách ở xa.
Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa Nguyễn Bá Linh chia sẻ: “Du khách đến với Thành nhà Hồ sẽ được tiếp cận di sản theo phương thức truyền thống, tham quan trưng bày và nghe thuyết minh giới thiệu trực tiếp hoặc sử dụng các sản phẩm ứng dụng công nghệ, trải nghiệm số hóa di sản. Thay vì chỉ nghe thuyết minh và quan sát di tích, du khách có thể sử dụng QR, 3D, hình ảnh 360° và công nghệ tương tác để khám phá lịch sử, kiến trúc và các giá trị của di sản. Thời gian tới, Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ sẽ mở rộng các trải nghiệm số, xây dựng phòng thuyết minh 3D cũng như phát triển các sản phẩm ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) như tham quan ảo VR360 tại di tích, tạo không gian trải nghiệm lịch sử trực quan, giúp nâng cao trải nghiệm của du khách và góp phần phát huy giá trị di sản trong môi trường số.
Được biết, hiện Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đang phối hợp với Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông (Sở Khoa học và Công nghệ Thanh Hóa) chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ các dữ liệu liên quan về di sản, di tích, di vật… của Thành nhà Hồ lên Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh IOC Thanh Hóa, đáp ứng nguyên tắc “đúng - đủ - sạch - sống - thống nhất - dùng chung”.
