30 công chức này dù không làm việc nhưng vẫn thản nhiên nhận lương hàng năm suốt từ năm 1989 tới nay. Thông tin giật mình nói trên được đưa ra trong báo cáo của Văn phòng Kiểm toán Khu vực Provence-Alps-Riviera. Không những không làm việc mà vẫn hưởng lương, 30 công chức “ma” này còn được thăng chức và tăng lương tự động nhờ thâm niên làm việc.
Số công chức này bị dôi dư sau khi cơ quan của họ trong ngành dịch vụ nước ở thành phố Tulon bị tư nhân hóa và giới chức địa phương không thể sắp xếp việc mới cho họ. Theo luật, họ vẫn được trả lương cho dù quá trình tái tổ chức khiến họ trở thành công chức dư thừa. Trong số đó, một người đã ra mở nhà hàng riêng mà vẫn nhận lương công chức.
Văn phòng Kiểm toán chỉ trích giới chức Tulon ì trệ trong sắp xếp việc mới cho 30 công chức nói trên, đồng thời cũng chỉ trích 30 công chức cố tình nhận lương nhà nước cho tới khi tới độ tuổi lao động giới hạn là 67 để hưởng lương hưu tối đa.
Đây cũng không phải lần đầu tiên công chức “ma” bị phanh phui ở Pháp. Năm 2016, một công chức Pháp cũng “ăn không” hơn 13 tỷ đồng tiền lương trong hơn chục năm. Tất nhiên là người này cũng không làm gì cả. Rồi một công chức ngành đường sắt vẫn nhận đủ lương tháng trong suốt 12 năm dù không có lấy một ngày làm việc.
Pháp vốn tự hào vì duy trì một lực lượng công chức lớn chiếm khoảng 20% lực lượng lao động. Tuy nhiên, chi phí “nuôi” một bộ máy lớn như vậy, cộng thêm thiếu năng suất lao động đã khiến Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đau đầu. Ông quyết tâm cắt giảm ngân sách chi tiêu bằng cách giảm 120.000 vị trí công chức.
Ở Pháp, mới chỉ 30 trường hợp công chức “ma” ngồi chơi xơi nước nhưng vẫn ăn lương nhà nước mà đã khiến dư luận tức giận như vậy.
Ở Việt Nam, những công chức đó bị coi là công chức “cắp ô”. Con số công chức này không phải là 30, mà là 30% trong tổng số 2,8 triệu công chức trong cả nước. Công chức “cắp ô” là những người mà Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc từng mô tả là “không có cũng được, bởi họ làm việc theo kiểu sáng cắp ô đi, tối cắp về, không mang lại bất cứ thứ hiệu quả công việc nào”.
“Không có cũng được” có nghĩa là họ không đóng bất kỳ một vai trò nào trong công việc, không làm một việc gì cần thiết cho cơ quan. Đối với họ, đến nơi làm việc chỉ để điểm danh rồi “ngồi chơi xơi nước”, tán chuyện, chơi game, lướt Facebook, mua sắm trên mạng… cho hết giờ làm việc. Tất nhiên, những công chức như vậy có làm việc đâu mà có hiệu quả công việc.
Con số 30% mà Thủ tướng nói tới nay vẫn còn được báo chí nhắc đi nhắc lại để minh chứng cho một thực trạng ì trệ, vô trách nhiệm, lười biếng của một phần không nhỏ công chức Việt Nam. Vậy mà những con người ấy vẫn an nhàn hưởng lương nhà nước, dù không phải là khoản tiền cao ngất ngưởng nhưng cũng là tiền đóng thuế của dân. Tính rộng ra, 9 người dân Việt Nam phải “nuôi” một công chức hoặc một người hưởng lương ngân sách (khoảng 11 triệu người). Để so sánh, ở Mỹ, 160 người mới phải “nuôi” một công chức.
Vì sao hệ thống của ta lại sinh ra một bộ phận công chức với thực trạng đáng lo ngại như vậy? Khi đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này, tôi đã tình cờ đọc được một giải thích rất ngắn gọn nhưng hợp lý của nhà báo William Watson làm việc cho tờ Financial Post ở Canada: “Công chức không phải sinh ra đã lười mà họ học cách lười ở nơi làm việc”.
Nghĩ kỹ thì giải thích đơn giản này hóa ra lại rất đúng với công chức Việt Nam. Vậy 30% công chức Việt Nam “học” lười như thế nào?
Tại nhiều cơ quan nhà nước, có không ít cán bộ lãnh đạo chỉ chăm chăm “giữ ghế” mà không chú tâm tới công việc của họ là giao việc và quản lý cấp dưới. Họ buông lỏng kỷ luật, để mặc nhân viên muốn làm thì làm, không làm cũng không sao. Trong môi trường như vậy, những công chức nhân viên có cơ hội để lười một chút, vô trách nhiệm một chút. Dần dần, họ không còn động lực, áp lực phải làm việc. Trong môi trường như vậy, nếu công chức nào không có ý thức thì sẽ không giữ được kỷ luật làm việc, sinh ra thói lười biếng tất yếu.
Tiếp đó là vấn đề chế độ lương bổng. Do lương nhà nước thấp, nhiều công chức không có động lực làm việc. Vì mưu sinh, họ lại nghĩ ra cách tranh thủ kiếm thêm tiền bên ngoài. Có người tranh thủ làm xe ôm công nghệ, có người lại bán hàng trên mạng… Thời gian tất nhiên là bớt xén giờ làm việc.
Chưa kể đến nhiều yếu tố chủ quan khác, chỉ cần môi trường làm việc khách quan có hai điều nói trên thì công chức rất dễ lười trong công việc. Vậy nói công chức “học” lười, học “cắp ô” ở nơi làm việc không hề sai.
Để xóa bỏ được thực trạng mà Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc gọi là “văn hóa không nhúc nhích”, để “nước đến chân mới nhảy”, chậm trễ trong xử lý nhiệm vụ của 30% công chức quả thật không đơn giản.
Nhưng khó đến mấy ta cũng phải chung tay xóa bỏ, để sao cho ngày càng ít những công chức “cắp ô” và ngày càng nhiều người hội đủ các yêu cầu đối với cán bộ, công chức nhà nước: “trung thành, mẫn cán, liêm khiết, trách nhiệm và mẫu mực”.
