Động lực tăng năng suất và năng lực cạnh tranh

Chia sẻ tại Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia 2026 diễn ra tại TP Hồ Chí Minh mới đây, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore cho rằng, chuyển đổi số dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi xanh đang trở thành những động lực quan trọng trong kỷ nguyên phát triển mới.

Trong đó, chuyển đổi số dựa trên AI tái định hình năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh; trong khi chuyển đổi xanh tái định nghĩa lợi thế cạnh tranh thông qua hiệu quả tài nguyên, phát triển bền vững và khả năng chống chịu.

Chuyển đổi số nhân lên năng lực kiến tạo giá trị, chuyển đổi xanh nhân lên năng suất tài nguyên. Sự cộng hưởng giữa hai quá trình tạo ra một động lực phát triển mới, giúp doanh nghiệp và quốc gia đồng thời hướng tới năng suất cao hơn, đổi mới sáng tạo mạnh hơn, giảm phát thải và tiêu hao tài nguyên, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh.

Chuyển đổi số dựa trên AI có khả năng tạo ra những biến đổi mang tính cách mạng, thâm nhập vào mọi ngành nghề, lĩnh vực, đồng thời tạo nền tảng cho các sáng tạo và mô hình phát triển mới. Trong khi đó, chuyển đổi xanh giúp biến hiệu quả tài nguyên thành lợi thế cạnh tranh, tạo ra nhiều giá trị hơn trong khi sử dụng năng lượng, nguyên liệu, nước và phát thải ít hơn; đồng thời giảm chi phí và nâng cao năng suất.

Quá trình chuyển đổi xanh cũng thúc đẩy hình thành các công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới và tái cấu trúc chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp không đáp ứng các tiêu chuẩn xanh có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu, dù vẫn còn lợi thế về chi phí hay tài nguyên.

Ở góc độ kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh cho rằng, doanh nghiệp hiện phải đối diện đồng thời với nhiều tác động như biến đổi khí hậu, thiếu hụt nguyên vật liệu, suy giảm nguồn nước, đất và hệ sinh thái, yêu cầu chuyển dịch năng lượng, cùng những hạn chế về công nghệ và nhân lực.

Theo ông Quân, kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là một mô hình kinh doanh, hướng tới nhiều mục tiêu phát triển bền vững, huy động các nguồn lực từ doanh nghiệp, cộng đồng, Nhà nước và quốc tế, đồng thời có thể triển khai ở nhiều quy mô. Một trong những mục tiêu quan trọng là gia tăng năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn xem ESG là gánh nặng tuân thủ, báo cáo mang tính hình thức và tách rời khỏi chiến lược kinh doanh. Trong số doanh nghiệp chưa cam kết ESG, phần lớn cho rằng thiếu kiến thức và năng lực là rào cản chính. Dù nhiều doanh nghiệp đã thu thập dữ liệu ESG, nhưng chỉ số ít ứng dụng các công cụ phân tích kinh doanh để chuyển hóa dữ liệu thành những thông tin có giá trị chiến lược. Bên cạnh đó, áp lực lợi nhuận ngắn hạn cùng sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu cũng khiến một số doanh nghiệp có xu hướng tuân thủ mang tính hình thức hơn là thực hiện chuyển đổi xanh thực chất.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân nêu rõ, cần thay đổi cách tiếp cận, coi ESG không phải là chi phí tuân thủ mà là động lực nâng cao năng suất và đầu tư xanh cho doanh nghiệp. Kinh tế tuần hoàn là cơ chế vận hành giúp biến các nguyên tắc ESG thành những hành động và số liệu có thể đo lường được. Việt Nam đã có khung chính sách và khung kỹ thuật; bước tiếp theo là chuyển hóa thành hành động cụ thể tại doanh nghiệp, trong đó hợp tác đa ngành, đa cấp độ là yếu tố quan trọng.

Thúc đẩy chuyển đổi trong doanh nghiệp

Từ những yêu cầu đặt ra ở tầm chiến lược, chuyển đổi kép đang từng bước được cụ thể hóa trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp ở nhiều lĩnh vực. Từ thực tiễn triển khai dự án, ông Phạm Đông Huy, CEO Công ty Trách nhiệm hữu hạn Sa kê Toàn cầu - Sa kê Việt cho biết, khắc phục những thách thức như quy mô vùng trồng còn manh mún, chuỗi giá trị chưa hoàn chỉnh, khó khăn trong xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường, doanh nghiệp đã định hướng xây dựng hệ sinh thái công nghệ số kết nối từ vùng trồng, chế biến đến phân phối trong nước và xuất khẩu.

Hệ thống dữ liệu tập trung được sử dụng để kiểm soát chuỗi giá trị, theo dõi vòng đời sản phẩm, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, tăng tính minh bạch và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Đáng chú ý, nền tảng dữ liệu này đồng thời được định hướng phục vụ mục tiêu chuyển đổi xanh thông qua nghiên cứu khả năng hình thành tín chỉ carbon từ vùng trồng sa kê xen canh.

Theo hướng tiếp cận này, dữ liệu số không chỉ hỗ trợ nâng cao hiệu quả quản trị, sản xuất mà còn có thể trở thành cơ sở để lượng hóa giá trị môi trường. Nếu được triển khai hiệu quả, nguồn thu từ tín chỉ carbon có thể bổ sung cho hoạt động sản xuất, chế biến, tạo thêm thu nhập cho người dân và tăng khả năng tiếp cận các dòng vốn xanh. Mô hình này cho thấy khi chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được triển khai đồng thời trên cùng một chuỗi giá trị, doanh nghiệp có thêm điều kiện nâng cao hiệu quả, minh bạch hóa sản xuất và mở rộng thị trường.

Trong lĩnh vực công nghiệp, Công ty cổ phần Nhựa Thiếu niên Tiền Phong xác định chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là lợi thế cạnh tranh, là “giấy thông hành” để tăng năng suất mà không đánh đổi môi trường. Trong đó, chuyển đổi số gắn với dữ liệu, internet vạn vật (IoT), tự động hóa và AI; chuyển đổi xanh gắn với carbon, năng lượng, tuần hoàn và nước.

Theo bà Đào Thị Thanh Ngân, Trưởng ban Xây dựng phát triển chiến lược của Công ty, ESG được tích hợp trong quản trị toàn diện và các quyết định chiến lược. Muốn giảm carbon bền vững phải kéo cả chuỗi cung ứng cùng chuyển đổi; bài toán năng suất xanh vì vậy không dừng lại ở phạm vi nhà máy mà kéo dài ra toàn bộ chuỗi giá trị.

Theo đó, doanh nghiệp triển khai các giải pháp kỹ thuật kết hợp hệ thống giám sát IoT theo thời gian thực, qua đó tiết kiệm được 487.464 kWh điện trong năm 2024; đồng thời thực hiện tuần hoàn 100% nước làm mát tại các xưởng tiêu thụ cao. Kinh tế tuần hoàn và tái chế nhựa cũng được đẩy mạnh, với 4.968,54 tấn nhựa phế phẩm được tái chế trong năm 2024, lượng nguyên liệu được đưa trở lại sản xuất tương đương 3,75% tổng sản lượng.

Quá trình chuyển đổi tại Nhựa Thiếu niên Tiền Phong không chỉ giới hạn trong phạm vi nhà máy mà còn lan tỏa đến nhà cung cấp và các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chuỗi cung ứng. Tỷ lệ mua sắm ESG hiện ở mức 14,49% và doanh nghiệp đặt mục tiêu nâng lên 40% vào năm 2030. Trong lộ trình đến năm 2030, Nhựa Tiền Phong hướng tới tăng dần tỷ trọng năng lượng tái tạo, xanh hóa chuỗi cung ứng và tiến tới phát thải ròng bằng 0.

Nếu chuyển đổi xanh giúp doanh nghiệp sử dụng hiệu quả hơn tài nguyên và giảm phát thải, thì ở một hướng khác, chuyển đổi số dựa trên AI đang mở ra khả năng nâng cao mạnh mẽ năng suất vận hành. Cung cấp giải pháp cho doanh nghiệp, Tập đoàn MISA đã xây dựng mô hình “Agentic Enterprise - Doanh nghiệp tự vận hành”, trong đó AI Agent được tích hợp vào hoạt động để hỗ trợ con người thực hiện công việc, tự động hóa quy trình và nâng cao năng suất.

Theo đó, AI Agent có thể tự lập kế hoạch, thực hiện một số công việc một cách độc lập hoặc cộng tác với các AI Agent khác để giải quyết những nhiệm vụ phức tạp. Từ thực tế triển khai tại doanh nghiệp, MISA cho rằng năng suất ở một số hoạt động có thể tăng nhiều lần nhờ ứng dụng AI Agent.

Giám đốc Giải pháp doanh nghiệp phía Nam, Tập đoàn MISA Phạm Trường Giang thông tin, để khai thác hiệu quả AI, doanh nghiệp trước hết cần số hóa dữ liệu và quy trình; trên nền tảng đó mới tích hợp AI Agent vào các hệ thống sẵn có. Trong quá trình này, con người tiếp tục giữ vai trò thiết kế, giám sát và đưa ra các quyết định chiến lược.

Từ thực tiễn cho thấy, chuyển đổi kép không đơn thuần là đầu tư thêm công nghệ hoặc thực hiện các tiêu chí môi trường một cách riêng lẻ, mà là quá trình đưa dữ liệu, công nghệ, tự động hóa và mục tiêu sử dụng hiệu quả tài nguyên trực tiếp vào quá trình sản xuất, quản trị và chuỗi giá trị. Sự kết hợp giữa hai quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh sẽ tạo ra động lực mới cho năng suất, đồng thời là cơ sở để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường và hướng tới phát triển bền vững.