Đây là nhận định được các đại biểu nêu tại Hội thảo “An sinh cho tài xế xe công nghệ - thực trạng và giải pháp” do Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Bảo hiểm xã hội Thành phố tổ chức sáng 15/9.
Từ việc làm linh hoạt đến sinh kế chính
Theo ông Phùng Thái Quang, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh, các nhu cầu thiết yếu của đời sống như đi lại, ăn uống, giao hàng… ngày càng gắn với lực lượng tài xế công nghệ. Thống kê của Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, hiện có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và người giao hàng đang hoạt động trên địa bàn Thành phố.
Khảo sát nhanh 141 tài xế xe công nghệ do Trung tâm thực hiện cho thấy, 93,6% xác định đây là công việc chính. Tỷ lệ này cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu lao động của nghề chạy xe công nghệ, khi công việc từng được coi là lựa chọn tạm thời của sinh viên, nhân viên văn phòng hoặc người cần kiếm thêm thu nhập đang dần trở thành kế sinh nhai lâu dài. Về thời gian làm việc, 46,1% số tài xế được khảo sát cho biết chạy xe từ 8-10 giờ/ngày; 35,5% làm việc trên 10 giờ/ngày. Để đạt mức thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng, nhiều tài xế phải chạy xe từ 13-15 giờ mỗi ngày.
hấy, những rủi ro hiện hữu ngay trong quá trình làm việc khi 73,8% tài xế từng gặp va chạm, tai nạn ít nhất một lần; hơn 65% từng gặp tình trạng lừa đảo, cướp giật khi làm việc. Sau những vụ tai nạn, bản thân tài xế và gia đình có thể rơi vào cảnh khó khăn khi nguồn thu nhập bị gián đoạn.
Khi ngày càng có nhiều gia đình phụ thuộc vào nguồn thu nhập từ chạy xe công nghệ, câu chuyện định danh và bảo đảm an sinh cho lực lượng này đang trở thành vấn đề cần được nhìn nhận theo cách tiếp cận mới.
Ông Phạm Mi Sên, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn Xe ôm công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, tài xế xe công nghệ khi ký kết với các doanh nghiệp nền tảng thường được gọi là “Quý đối tác” song đằng sau cách gọi đó vẫn là những người trực tiếp cung cấp dịch vụ và kiếm sống bằng công việc chạy xe. Việc chưa có một cách định danh rõ ràng đang khiến quyền lợi của tài xế gặp nhiều hạn chế. Mọi quyền lợi của chúng tôi hoàn toàn không có gì. Mọi việc xuất phát từ việc chúng tôi chưa có tên gọi, không được định danh, không được xem là người lao động.
Những khó khăn đặc thù của nghề cũng được nữ tài xế Lê Thị Tuyết Hoa chia sẻ khi nhiều lần phải nhờ đồng nghiệp hỗ trợ khi gặp hành khách có hành vi hoặc thái độ vượt quá chuẩn mực. Hiện mang thai gần 8 tháng, còn khoảng 7 tuần nữa đến ngày sinh, chị Hoa vẫn chạy xe 10-12 giờ mỗi ngày để có thu nhập. “Chúng tôi mong muốn được tạo điều kiện để tham gia bảo hiểm xã hội, được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn và hưu trí… để bớt rủi ro khi xảy ra các sự cố trên đường, có khoản hỗ trợ trong thời gian sinh con”, chị Hoa kiến nghị.
Từ thực tiễn gần 8 năm làm tài xế xe công nghệ, ông Lê Đức Việt nhìn nhận phía sau mỗi người chạy xe là một gia đình với những nhu cầu về thu nhập, chăm sóc sức khỏe và bảo đảm cuộc sống lâu dài. “Xin cho tài xế một cái tên, một thân phận để được tham gia hệ thống an sinh xã hội, được bảo đảm quyền lợi chính đáng của mình”, ông Việt đề nghị.
Những khoảng trống pháp lý
Từ thực tế trên, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng diện tham gia bảo hiểm mà còn cần xác định rõ trách nhiệm giữa người lao động và nền tảng. Đây là điểm khó bởi mô hình kinh tế nền tảng có những đặc thù khác với quan hệ lao động truyền thống.
Đại diện Bảo hiểm xã hội Thành phố cho rằng, cần làm rõ bản chất mối quan hệ giữa tài xế và nền tảng. Nếu có các yếu tố như trả công, quản lý, điều hành, giám sát thì cần nghiên cứu xác định đây là quan hệ lao động, qua đó, có cơ sở bảo vệ quyền lợi của tài xế.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, cần nghiên cứu bổ sung quy định về lao động nền tảng trong Luật Bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, trong khi pháp luật chưa sửa đổi, các cơ quan chức năng vẫn có thể nghiên cứu áp dụng những quy định hiện hành để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tài xế.
Theo ông Lộc, quan hệ giữa nền tảng và tài xế đã xuất hiện nhiều dấu hiệu của quan hệ lao động như, nền tảng ấn định giá dịch vụ, phân phối công việc bằng thuật toán, áp dụng chế tài bằng việc hạn chế hoặc khóa quyền truy cập và đánh giá kết quả thực hiện công việc.
Bên cạnh việc xác định quan hệ lao động, cần hình thành cơ chế đại diện và thương lượng cho lực lượng lao động nền tảng. Một cơ chế đối thoại ba bên giữa cơ quan quản lý, nền tảng và đại diện tài xế, tương tự cách thức đối thoại về tiền lương, có thể giúp xử lý những vấn đề liên quan đến thu nhập, tỷ lệ chiết khấu, điều kiện làm việc và an sinh.
Về phía doanh nghiệp, ông Hoàng Công Huân, Giám đốc Phát triển kinh doanh và dự án chiến lược, Công ty cổ phần Be Group cho biết, doanh nghiệp ủng hộ định hướng mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội, tăng quyền lợi bảo vệ cho lực lượng lao động tự do, trong đó có tài xế công nghệ. Tuy nhiên, chính sách cần tính đến đặc thù của kinh tế nền tảng. "Tài xế có thể tự chủ về thời gian, mức độ hoạt động, lựa chọn dịch vụ và khu vực; đồng thời có thể tham gia nhiều nền tảng hoặc làm nhiều công việc cùng lúc. Thu nhập cũng biến động theo thời gian hoạt động và nhu cầu thị trường", ông Huân lưu ý.
Doanh nghiệp đề xuất nghiên cứu cơ chế đóng góp gắn với mức độ hoạt động hoặc thu nhập thực tế trên nền tảng; triển khai từng bước từ các quyền lợi thiết yếu như bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn đến các chế độ an sinh dài hạn. Những chương trình bảo vệ doanh nghiệp đã cung cấp cho đối tác cũng có thể được nghiên cứu kết nối vào một hệ thống an sinh tổng thể.
Bài toán an sinh cho tài xế xe công nghệ đang đứng trước yêu cầu cân bằng giữa hai yếu tố: Bảo đảm quyền lợi của một lực lượng lao động ngày càng lớn và duy trì tính linh hoạt vốn là đặc trưng của kinh tế nền tảng. Trước mắt, Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn Thành phố sẽ cùng các bên liên quan kiến nghị các nền tảng minh bạch thuật toán, thúc đẩy cơ chế thương lượng về tỷ lệ chiết khấu và mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với tài xế công nghệ. Đây không chỉ là câu chuyện về một nhóm lao động đang gia tăng nhanh chóng mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện cách tiếp cận chính sách đối với kinh tế nền tảng để sự linh hoạt của mô hình này đi cùng một hệ thống an sinh tương xứng với đóng góp của người lao động.
