Theo truyền thông Qatar, ngày 26/10, đại diện ba nước từng ký kết Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca hồi tháng 8 - gồm Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ, cùng các nhà ngoại giao Qatar đã gặp các quan chức cấp cao Iran tại Tehran. Mục tiêu của cuộc gặp là ngăn nguy cơ chiến tranh toàn diện bùng phát trở lại.
Đáng chú ý, Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Arabia, Hoàng tử Khalid bin Salman Al Saud, cũng tham dự cuộc gặp, chỉ vài ngày sau khi lực lượng Houthi thân Iran tấn công các sân bay, cảng biển và cơ sở dầu mỏ của Saudi Arabia.
Cùng ngày, trong chuyến thăm Đại học Cambridge (Anh), Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi kêu gọi thiết lập một khuôn khổ an ninh khu vực, bao gồm “hiệp ước không xâm lược” giữa các nước vùng Vịnh và Iran. Theo đề xuất này, Mỹ sẽ không còn giữ vai trò là bên bảo đảm an ninh chủ yếu cho khu vực.
Các nước vùng Vịnh đang nỗ lực tránh một vòng xung đột mới sau khi chiến sự gây gián đoạn hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, ảnh hưởng đến nguồn cung dầu mỏ và khí đốt toàn cầu, đồng thời gây thiệt hại cho các cơ sở năng lượng và hạ tầng trong khu vực. Tuy nhiên, khả năng hình thành một thỏa thuận an ninh chung vẫn còn bỏ ngỏ, cũng như những tác động có thể có đối với quan hệ giữa Mỹ và Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC).
Triển vọng an ninh khu vực vẫn còn bỏ ngỏ
Ngày 23/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục cảnh báo Washington có thể tiến hành một chiến dịch quân sự mới nhằm vào Iran. Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao, gây thêm sức ép trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ dự kiến diễn ra ngày 3/11. Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố Tehran sẽ đáp trả mạnh mẽ hơn nếu Mỹ nối lại các hoạt động quân sự, làm dấy lên lo ngại căng thẳng có thể tiếp tục leo thang.
Các cuộc đàm phán tại Tehran trong tuần này đánh dấu lần tiếp xúc cấp cao đầu tiên giữa Iran và các nước tham gia Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/2. Tuy nhiên, những cuộc tiếp xúc này đến nay vẫn chưa mang lại một thỏa thuận cụ thể.
Theo truyền thông phương Tây, các nhà trung gian Qatar đã chuyển cho Iran một dự thảo thỏa thuận hôm 25/10 và dự kiến Tehran sẽ phản hồi trước khi tuần này kết thúc. Tuy nhiên, ngày 28/10, hãng tin này dẫn lời các quan chức Iran cho biết những đề xuất của Qatar không thể được chấp nhận, đồng thời khẳng định Tehran sẽ không nhượng bộ về vấn đề hạt nhân.
Ông Khaled Batarfi, nhà phân tích chính trị và học giả Saudi Arabia, cho rằng chuyến thăm Tehran cho thấy Riyadh sẵn sàng đưa ra “cảnh báo cuối cùng” với Iran, đồng thời yêu cầu Tehran xem xét những quan ngại của các nước trong khu vực. Tuy nhiên, theo ông Batarfi, Iran đến nay vẫn chưa đáp lại những yêu cầu này.
Trả lời truyền thông Qatar, ông nhận định: “Khoảng cách giữa các bên vẫn rất lớn, trong khi sự thiếu tin tưởng khiến việc thu hẹp bất đồng càng khó khăn”.
Giới quan sát cũng hoài nghi về khả năng các nỗ lực ngoại giao hiện nay có thể đặt nền móng cho một cơ chế an ninh khu vực lâu dài. Bà Aniseh Bassiri Tabrizi, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện nghiên cứu Chatham House ở London, nhận định rất khó để hình dung một khuôn khổ an ninh chung có thể hình thành trong vài tháng tới, thậm chí trong vài năm tới.
Theo bà, thay vì xây dựng một cơ chế chung cho toàn khu vực, các nước đang tập trung vào những nhóm hợp tác nhỏ, linh hoạt hơn nhằm tìm kiếm giải pháp song phương hoặc đa phương.
“Một khuôn khổ an ninh khu vực đòi hỏi các bên phải có chung tầm nhìn về tương lai Trung Đông, trong khi sự đồng thuận này chưa chắc đã tồn tại ngay cả giữa các thành viên trong Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh”, bà Tabrizi nói.
Bất đồng về điều kiện chấm dứt chiến tranh và vai trò của Mỹ
Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ đều lo ngại cuộc đối đầu kéo dài giữa Iran và Mỹ có thể khiến tình hình khu vực thêm bất ổn.
Trao đổi với truyền thông Qatar, ông Azizi nhận định trở ngại lớn nhất vẫn là bất đồng căn bản giữa Tehran và Washington về trình tự thực hiện các cam kết.
“Mỹ yêu cầu Iran đưa ra những nhượng bộ, đặc biệt trong vấn đề hạt nhân, trong khi Tehran muốn các điều kiện của họ nhằm chấm dứt chiến tranh được đáp ứng trước”, ông nói.
Theo chuyên gia này, các nước trong khu vực có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa hai bên thông qua hoạt động trung gian, chẳng hạn thúc đẩy một thỏa thuận tạm thời. Tuy nhiên, việc các nước sẵn sàng hỗ trợ đàm phán không đồng nghĩa với việc Iran và Mỹ đã sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ cần thiết.
Về khả năng hình thành một trật tự an ninh mới, ông Azizi cho rằng các nước trong khu vực chưa có quan điểm thống nhất về mô hình cần xây dựng cũng như vai trò của Mỹ trong cơ chế đó. Washington hiện vẫn là đối tác an ninh chủ chốt của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh.
Iran từ lâu đã chủ trương xây dựng một cấu trúc an ninh khu vực nhằm giảm bớt hoặc chấm dứt hiện diện quân sự của Mỹ. Tuy nhiên, theo ông Azizi, Saudi Arabia và các nước vùng Vịnh khác vẫn gắn kết chặt chẽ với hệ thống an ninh do Mỹ dẫn dắt, đồng thời chưa có nhiều dấu hiệu cho thấy họ muốn từ bỏ cơ chế này.
Ông Azizi nhận định cuộc chiến vừa qua đã làm dấy lên những nghi vấn về độ tin cậy của các cam kết bảo đảm an ninh từ Mỹ. Dù vậy, diễn biến này chủ yếu thúc đẩy các nước vùng Vịnh đa dạng hóa quan hệ đối tác an ninh, thay vì thay đổi căn bản định hướng chiến lược của họ.
