Đều đặn vào chiều thứ Bảy hằng tuần, không gian Bích Câu Đạo Quán lại vang lên tiếng đàn đáy, tiếng phách và những làn điệu ca trù truyền thống. Sau 18 năm duy trì, lớp học miễn phí do các nghệ nhân trực tiếp truyền dạy đã trở thành điểm hẹn của những người yêu nghệ thuật dân tộc.
Lớp học được vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai và Trần Văn Trúc mở từ năm 2008, trước thời điểm ca trù được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp vào năm 2009. Từ vài học viên là con em người quen, đến nay lớp học thu hút đông đảo học sinh, sinh viên, người đi làm và nhiều du khách quốc tế nhờ việc quảng bá trên các nền tảng số.
Bạn Thúy Ngân (26 tuổi) hiện đang làm công việc tự do chia sẻ sau buổi học, trước đây chưa từng tiếp xúc với ca trù nên không nghĩ mình sẽ yêu thích. Tuy nhiên, khi trực tiếp nghe tiếng hát của ca nương cùng tiếng đàn đáy, tiếng phách, chị cảm nhận được nét độc đáo và sức hấp dẫn của loại hình nghệ thuật truyền thống này.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai, việc mở lớp xuất phát từ mong muốn tạo điều kiện để mọi người tiếp cận ca trù dễ dàng hơn. Bà cho biết, trước đây việc tìm người truyền dạy rất khó khăn do quan niệm chỉ truyền nghề trong dòng họ. Khi đã được công nhận là nghệ nhân và đủ điều kiện truyền dạy, bà coi việc trao truyền di sản cho thế hệ sau là trách nhiệm của mình.
Không chỉ thu hút người Việt, lớp học còn là điểm đến trải nghiệm văn hóa của nhiều du khách nước ngoài. Nghệ nhân Ưu tú Trần Koóng, đồng sáng lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, cho biết nhiều du khách quốc tế, trong đó có nghệ sĩ opera, đã đến giao lưu, cùng chia sẻ về nghệ thuật truyền thống của mỗi quốc gia. Điều thu hút họ là lối hát mộc với tiếng phách, tiếng đàn đáy cùng kỹ thuật nảy hạt của ca nương. Những cuộc gặp gỡ như vậy góp phần quảng bá di sản Việt Nam ra thế giới thông qua giao lưu văn hóa.
Theo Nghệ nhân Trần Koóng, ca trù từng phát triển rực rỡ với sự tham gia sáng tác của nhiều danh nhân văn hóa như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Tản Đà, Dương Khuê… Tuy nhiên, do những biến tướng trong một giai đoạn lịch sử, loại hình nghệ thuật này gần như biến mất khỏi đời sống. Dù được UNESCO ghi danh từ năm 2009, ca trù hiện vẫn nằm trong danh sách di sản cần được bảo vệ khẩn cấp do thiếu không gian biểu diễn, ít người theo học và khó tạo sinh kế cho nghệ nhân.
Từ thực tế đó, việc truyền dạy trong cộng đồng được xem là giải pháp quan trọng để bảo tồn di sản. Hiện lớp học tại Giáo phường Ca trù Bích Câu Đạo quán duy trì khoảng 10-20 học viên thường xuyên, với sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai, Nghệ nhân Ưu tú Văn Trúc và Nghệ nhân Trần Koóng. Qua nhiều năm, hàng trăm người đã tham gia học, trong đó khoảng 30 người có thể hát, đàn hoặc cầm chầu. Theo các nghệ nhân, ngay cả những học viên không theo học lâu dài cũng có thêm hiểu biết và tình yêu đối với di sản, từ đó góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.
Để tạo môi trường thực hành cho học viên và mở rộng không gian thưởng thức ca trù, năm 2017, Giáo phường Ca trù Bích Câu thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu với các buổi biểu diễn miễn phí vào tối thứ Bảy hằng tuần. Đây vừa là nơi quảng bá nghệ thuật Ca trù tới cộng đồng, đồng thời cũng là nơi các học viên được thực hành những gì đã học. Sau thời gian gián đoạn vì dịch COVID-19, hoạt động biểu diễn từng bước được khôi phục, đồng thời phục vụ nhiều đoàn khách quốc tế đến tìm hiểu văn hóa Việt Nam. Từ đầu năm 2026 đến nay, giáo phường đón trung bình khoảng 10 đoàn khách quốc tế mỗi tháng.
Theo các nghệ nhân, để ca trù thực sự hồi sinh trong đời sống đương đại, bên cạnh nỗ lực của các câu lạc bộ và người thực hành di sản, cần tiếp tục nhân rộng các lớp học miễn phí, mở thêm không gian biểu diễn và tăng cường các hoạt động quảng bá, trải nghiệm. Đây cũng là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80, trong đó xác định phát triển văn hóa phải dựa trên nền tảng bảo tồn, phát huy giá trị di sản, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và xây dựng môi trường để các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, lan tỏa trong đời sống hiện đại.
