Mất nhiều năm thầm lặng cho một lần làm mới
Năm 2026, bộ "Lịch sử Việt Nam bằng tranh" của Nhà xuất bản (NXB) Trẻ ra mắt phiên bản mới loại dày gồm 12 tập, mở rộng nội dung đến tận thời Tây Sơn. Không đơn thuần là việc tập hợp lại các tập sách, đơn vị làm sách còn tỉ mỉ cập nhật từng địa danh theo đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025. Ở phiên bản mỏng, tên gốc bằng chữ Latin của các nhân vật và địa danh nước ngoài được chú thích kỹ lưỡng, giúp bạn đọc thuận tiện tra cứu.
Theo các chuyên gia văn hoá, đó tưởng chừng chỉ là những thay đổi nhỏ, nhưng lại chạm đúng vào nhu cầu của người cầm sách. Một địa danh được giải thích ngọn ngành, một tên riêng dễ dàng đối chiếu sẽ giúp người trẻ bớt đi cảm giác chông chênh khi tìm về quá khứ. Những bức tranh minh họa khơi gợi sự tò mò, trong khi thông tin chính xác mới chính là mỏ neo giữ người đọc lật tiếp sang trang sau.
Sự tinh tế trong việc làm mới sách "cũ" đôi khi còn bộc lộ qua kỹ thuật in tranh trên cạnh cuốn "Tam quốc diễn nghĩa", tái hiện sống động ba phân cảnh từ buổi kết nghĩa vườn đào đến khi nhà Tấn thống nhất. Hay việc tái bản ấn phẩm “Bố già” không chỉ được làm mới từ bìa sách với minh họa của họa sĩ Mỹ Art Werger, mà còn có bản dịch mới hoàn toàn của dịch giả Nguyễn Minh.
Với những tác phẩm đã in sâu vào ký ức nhiều thế hệ, cách tập hợp và giới thiệu lại cũng chính là việc mở ra một lối vào mới. Tháng 3/2026, NXB Kim Đồng ra mắt Tủ sách Thanh niên với 12 cuốn tiểu thuyết, nhật ký, hồi ký và sách danh nhân. "Dấu chân người lính", "Mẫn và tôi" hay "Mãi mãi tuổi hai mươi" - những trang viết rực lửa về thế hệ thanh niên thời chiến nay được xếp cạnh nhau, như một lời gợi ý đọc đầy ý nghĩa dành cho người trẻ hôm nay.
Dù vậy, để từng trang viết thực sự chạm đến nhịp đập của độc giả trẻ, những người làm sách còn phải cần mẫn bắc những nhịp cầu nối liền khoảng cách về ngôn ngữ, bối cảnh và trải nghiệm sống. Chị Nguyễn Thủy Hằng Giang, Giám đốc vận hành Đông A, trăn trở rằng một câu chuyện vốn dĩ quen thuộc với cha mẹ lại có thể hoàn toàn xa lạ với con cái. Những tác phẩm đi cùng năm tháng luôn ẩn chứa những giá trị phổ quát mà người trẻ đang nếm trải: Tình cảm gia đình, lựa chọn cá nhân hay những chông gai của tuổi trưởng thành. Rào cản khiến họ ngần ngại đôi khi chỉ là vài từ cổ, từ Hán Việt hoặc một chút hẫng hụt về phông nền văn hóa.
Bởi thế, mỗi khi bắt tay vào thực hiện ấn bản mới, chị Hằng Giang luôn tự hỏi: "Người đọc sẽ nhận thêm được điều gì từ phiên bản này?". Câu trả lời có thể nằm ở sự mượt mà của bản dịch, sự chỉn chu trong phần hiệu đính, chú giải, nét vẽ minh họa hay phong cách trình bày. Với bản dịch cũ, việc chỉnh sửa phải dựa trên nguyên tắc đối chiếu nguyên tác và tôn trọng người dịch trước. Còn khi dịch mới, đội ngũ cần chọn người am tường ngôn ngữ, bối cảnh ra đời của tác phẩm và phong thái tác giả.
Công việc ấy có thể kéo dài nhiều năm. Theo chị Giang, bộ Truyện cổ Andersen dự kiến xuất bản cuối năm nay đã cần khoảng 5 năm để dịch mới, bổ sung những truyện còn thiếu, lựa chọn minh họa và hoàn thiện chế bản. Phía sau một lần tái bản có thể là những năm tháng làm việc lặng lẽ mà chiếc bìa mới không kể hết.
Sự đầu tư vào văn bản cần đi cùng cách trình bày phù hợp. Ông Trần Đình Ba, Phó Giám đốc Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, đánh giá nội dung hấp dẫn là cốt lõi, đồng thời nhấn mạnh vai trò của thiết kế, minh họa và cả những phụ kiện đi kèm.
Đồng tình với góc nhìn này, nhà văn Nguyễn Trương Quý chia sẻ thêm rằng, người đọc trẻ ngày nay luôn tìm kiếm giá trị xã hội của tác phẩm để lý giải thế giới quanh mình. Do đó, một lời giới thiệu sắc sảo sẽ giúp người trẻ hiểu thấu câu chuyện ấy soi chiếu điều gì vào đời sống thực tại.
Sự thay đổi trong cách tiếp nhận của công chúng cũng buộc hình thức thể hiện phải chuyển mình. PGS. TS Phạm Xuân Thạch (Trường Khoa học liên ngành và nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội) lưu ý đến tầm quan trọng của nhịp câu và cách chia chương đoạn sao cho phù hợp với thói quen người trẻ.
Ông Phạm Xuân Thạch nhận định, quyền thẩm định giá trị một cuốn sách hiện nay đang dần dịch chuyển sang những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Khi một lời giới thiệu trực tuyến có thể định đoạt việc độc giả mua sách thì thông tin về người dịch, biên tập viên hay những điểm mới của ấn bản càng cần được minh bạch rõ ràng.
Tất nhiên, bên cạnh nỗ lực làm mới những di sản cũ, nguồn sách cũng cần được bồi đắp không ngừng từ các sáng tác và nghiên cứu trong nước. Tại lễ kỷ niệm 10 năm thành lập đơn vị sách Omega Plus vào tháng 9 vừa qua, nhiều nhà xuất bản, nhà nghiên cứu, tác giả và dịch giả đề xuất chú trọng hơn đến những tác giả Việt Nam có kiến thức chuyên sâu, để bên cạnh sách dịch có thêm những công trình gắn với thực tiễn trong nước.
Để sự tò mò trở thành thói quen đọc
Đổi mới hình thức và tăng cường các hoạt động trải nghiệm có thể kéo bạn đọc lại gần hơn, nhưng thước đo chân thực nhất của nỗ lực khuyến đọc nằm ở việc sự quan tâm ấy có nảy nở thành thói quen hay không. Năm 2025, doanh thu của các đơn vị tại Đường sách TP Hồ Chí Minh đạt 62,45 tỷ đồng, tăng 8,9% so với năm 2024, thế nhưng số lượng sách bán ra chỉ đạt 672.243 bản, giảm 2%. Ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TP Hồ Chí Minh, cho biết mức tăng doanh thu phần lớn được kéo lên bởi các dịch vụ, văn hóa phẩm, quà tặng và những hoạt động trải nghiệm đi kèm.
Nhiều ý kiến cho rằng, doanh thu tăng chưa đồng nghĩa với lượng sách tiêu thụ tăng. Song sách bán ra giảm tại một địa điểm cũng chưa đủ để kết luận người trẻ đọc ít đi, bởi họ có thể mua qua kênh khác, mượn thư viện hoặc đọc sách điện tử. Vì vậy, bên cạnh doanh thu và lượng khách, các chương trình khuyến đọc cần biết sau mỗi sự kiện, người tham gia có tiếp tục tìm đọc, mượn sách hay duy trì nhóm đọc hay không.
Với các đơn vị kinh doanh, giữ một không gian sách là bài toán nhiều sức ép. Chị Giang chia sẻ, lần lượt đóng 3 không gian Cá Chép tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh là một trong những quyết định khó khăn nhất, bởi đó là nơi đơn vị dành nhiều tâm huyết. Nhưng chi phí mặt bằng và sự dịch chuyển sang mua trực tuyến buộc đơn vị phải thích ứng. Với chị, tình yêu sách cần đi cùng những quyết định kinh doanh thực tế. Khi cánh cửa nhà sách khép lại, chị chọn mở một không gian cà phê kết hợp trưng bày sách, mong giữ lại một nơi chốn có câu chuyện để mọi người gặp sách tự nhiên hơn.
Sự chú ý ban đầu có thể nhen nhóm từ một chiếc bìa bắt mắt hay một không gian bài trí nên thơ, nhưng để người đọc gắn bó lâu dài, chiều sâu nội dung và trải nghiệm lật giở từng trang sách mới là yếu tố quyết định. Để sự tò mò ấy được nuôi dưỡng dài lâu, không gian sách cần tổ chức thêm nhiều hoạt động hướng dẫn chọn lọc, trò chuyện sâu về tác phẩm và sinh hoạt nhóm định kỳ. Một buổi giao lưu chân tình có thể khơi gợi khao khát tìm đọc; một góc nhỏ an yên để sẻ chia suy nghĩ sẽ trao cho người trẻ thêm lý do để trở lại.
Niềm khao khát đọc cũng cần được chắp cánh bởi khả năng tiếp cận thực tế. Chị Giang phân tích, bản phổ thông và bản sưu tầm dù có sự chênh lệch về chất liệu giấy, bìa hay kỹ thuật gia công, nhưng cốt lõi vẫn dùng chung một văn bản đã được biên tập, hiệu đính kỹ lưỡng; hình ảnh minh họa cũng được chia sẻ nếu bản quyền cho phép. Nhờ thế, độc giả đại chúng vẫn được thụ hưởng những nội dung chất lượng cao mà không phải đắn đo quá nhiều về giá thành.
Với những ai chưa đủ điều kiện sở hữu sách, thư viện chính là cánh cửa tri thức vô giá. Tinh thần này đã được khẳng định rõ trong Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa bình đẳng và xây dựng nền tảng số cung cấp dịch vụ thư viện miễn phí hoặc với chi phí thấp.
Nghị quyết cũng lưu ý khắc phục khuynh hướng chỉ đề cao lợi ích kinh tế, coi nhẹ lợi ích xã hội, nhân văn. Doanh thu giúp doanh nghiệp duy trì và tái đầu tư, còn thư viện, nhà trường và các chương trình khuyến đọc mở rộng cơ hội thụ hưởng; hai yêu cầu ấy cần được kết nối để sách tốt đến với nhiều người hơn.
Hướng dẫn 5429/HD-BVHTTDL ngày 24/8/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã đề cập tủ sách cộng đồng số, thư viện mở, không gian đọc linh hoạt; hướng tới giảm rào cản về phí thẻ, thủ tục mượn trả và giờ mở cửa.
Theo các chuyên gia văn hoá, để những nội dung này đi vào đời sống, cần bắt đầu từ những điều cụ thể: Thư viện mở cửa vào lúc học sinh có thể đến, danh mục sách phù hợp lứa tuổi, thủ tục mượn đơn giản. Sách điện tử, sách nói mở thêm lựa chọn, nhưng nguồn tài nguyên phải hợp pháp để bảo vệ công sức người viết, người dịch, người biên tập.
