Nghệ nhân trẻ giữ 'mạch nguồn' dân ca Ví, Giặm

“Người truyền lửa” tình yêu dân ca

Nhắc về tuổi thơ, anh Trần Văn Sang (sinh năm 1987, quê quán tại Đức Thọ, Hà Tĩnh) luôn nhớ về những đêm trăng thanh, nằm nghe tiếng hát ru ngọt ngào, đằm thắm của mẹ. Gia đình anh có 5 chị em, người mẹ kính yêu của anh - bà Trần Thị Kiều, năm nay đã ngoài 80 tuổi, vốn là một cựu thanh niên xung phong. Lời ru xứ Nghệ chứa chan tình mẫu tử, thấm đượm đạo lý làm người đã tự bao giờ như dòng suối mát lành tưới tắm tâm hồn anh.

Đam mê trong anh cứ thế lớn dần theo năm tháng. Lớn lên một chút, anh say sưa tìm đến nghe những buổi diễn xướng của các nghệ nhân gạo cội trong vùng như bà O Xuân Năm, rồi thức cùng chiếc đài phát thanh nhỏ để đón nghe từng điệu Ví, câu Giặm qua giọng ca vượt thời gian của các nghệ sĩ Tiến Dũng, Lệ Thanh, Hồng Lựu.

Năm 2005, anh chính thức bước chân vào Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tĩnh chuyên ngành Sư phạm Âm nhạc - Công tác Đội. Suốt 3 năm học tập dưới mái trường này, anh đã có cuộc gặp gỡ với các nghệ sĩ gạo cội như Hồng Lựu và Ngọc Hà. Nhờ sự dìu dắt, truyền dạy tận tình của những “cây cổ thụ” trong làng dân ca, anh không chỉ nắm vững cấu trúc, niêm luật phức tạp của các làn điệu Ví, Giặm mà còn thấu hiểu sâu sắc tầng sâu văn hóa, giá trị nhân văn mà tiền nhân gửi gắm. Ra trường năm 2008, anh Văn Sang bắt đầu hành trình 9 năm gắn bó trực tiếp với sự nghiệp “trồng người”. Làm công tác Tổng phụ trách Đội kiêm giáo viên Âm nhạc, anh sớm nhận ra một thực tế trăn trở: giữa sự bùng nổ của các dòng nhạc hiện đại, các em học sinh đang dần xa rời vốn cổ dân tộc. Nếu không có phương pháp tiếp cận mới mẻ, di sản sẽ chỉ còn nằm trên trang sách.

Chính vì vậy, ngay từ năm 2009, anh Văn Sang đã khởi xướng việc đưa dân ca Ví, Giặm tích hợp vào các hoạt động ngoại khóa, giờ sinh hoạt Đội và tiết học âm nhạc. Anh không dạy bằng những lý thuyết khô cứng, mà lồng ghép dân ca vào các trò chơi dân gian, các tiểu phẩm sân khấu hóa gần gũi với đời sống học sinh. Những câu Ví, điệu Giặm vừa thanh thoát, vừa sâu lắng được anh cải biên, biên soạn lại sao cho phù hợp với tâm lý lứa tuổi, giúp các em vừa học hát, vừa thấm đẫm đạo lý làm người: tình thương yêu cha mẹ, kính trọng thầy cô, tình bạn bè trong sáng. Phương pháp giáo dục độc đáo này đã nhanh chóng biến các giờ sinh hoạt Đội thành những buổi giao lưu văn hóa sôi nổi, thu hút đông đảo học sinh tham gia.

Đến năm 2016, anh Văn Sang được điều động về công tác tại Tỉnh đoàn Hà Tĩnh, đảm nhận vị trí Cán bộ Ban Thanh Thiếu nhi Trường học, trực tiếp phụ trách công tác Đội trên toàn tỉnh rồi được tín nhiệm bầu làm Trưởng Ban Thanh Thiếu nhi - Trường học Tỉnh đoàn Hà Tĩnh, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Đội tỉnh Hà Tĩnh; hiện nay anh là Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Xúc tiến du lịch tỉnh Hà Tĩnh. Ở các cương vị mới, quy mô và không gian hoạt động của anh được mở rộng hơn, giúp anh lan tỏa tình yêu dân ca đến hàng trăm ngôi trường từ miền núi đến vùng biển và lan tỏa tình yêu dân ca đến cộng đồng.

Chính nhờ những cống hiến bền bỉ, Văn Sang đã được Hội Văn nghệ dân gian tỉnh Hà Tĩnh đề xuất lên Hội Văn nghệ dân gian Trung ương để xét công nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian vào năm 2018 và là nghệ nhân trẻ nhất của tỉnh Hà Tĩnh thời điểm đó.

Bên cạnh đó, Văn Sang cũng nhận được nhiều danh hiệu và giải thưởng cao quý. Anh vinh dự được công nhận là Giáo viên giỏi toàn quốc; nhận Giải thưởng “Cánh én hồng” - danh hiệu cao quý vinh danh Top 10 Tổng phụ trách Đội xuất sắc nhất cả nước. Đặc biệt, anh trở thành một trong 100 đại biểu Tổng phụ trách Đội tiêu biểu đại diện cho Việt Nam tham gia chương trình Giao lưu thanh niên hữu nghị Việt - Trung. Đặc biệt, năm 2025, anh Trần Văn Sang là một trong 15 cá nhân tiêu biểu toàn quốc được vinh danh tại Giải thưởng “Vinh danh Người truyền lửa” mùa đầu tiên.

Xây dựng “thư viện số” bảo tồn di sản cho thế hệ tương lai

Không dừng lại ở các hoạt động phong trào mang tính thời điểm, anh Văn Sang luôn trăn trở tìm kiếm những giải pháp căn cơ, lâu dài để di sản dân ca Ví, Giặm thực sự sống trong lòng thế hệ trẻ. Nhận thấy môi trường diễn xướng truyền thống gắn với bờ xôi ruộng mật, dệt vải, chèo thuyền... nay không còn tồn tại trong xã hội hiện đại, anh đã chủ động kiến tạo những “không gian diễn xướng mới” phù hợp với tâm lý lứa tuổi thiếu nhi.

Từ ý tưởng được ấp ủ, anh đã đứng ra thành lập Câu lạc bộ Dân ca Ví Giặm Trẻ. Đến nay, Câu lạc bộ đã quy tụ gần 40 thành viên có năng khiếu và niềm đam mê dân ca trên khắp địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Để duy trì ngọn lửa đam mê, anh tổ chức các khóa học hè hoàn toàn phi lợi nhuận với tên gọi “Vui cùng Dân ca Ví, Giặm”. Khóa học đã trở thành điểm hẹn văn hóa quen thuộc, thu hút đông đảo học sinh từ các địa phương về tham dự.

Song song đó, anh triển khai dự án “Học hát cùng nghệ nhân/nghệ sĩ”, trực tiếp mời các nghệ nhân dân gian, nghệ sĩ ưu tú đến các trường học, thậm chí cả các trường mầm non để giao lưu, truyền dạy. Nhờ sự kết hợp nét trẻ trung, hiện đại của âm nhạc đương đại với sự tinh túy, nguyên bản của dân ca truyền thống, các em nhỏ không chỉ dễ dàng nắm bắt cấu trúc thể loại Ví - Giặm, mà còn tự nhiên thẩm thấu những bài học đạo đức sâu sắc về đạo hiếu, nghĩa thầy trò và tình yêu quê hương đất nước.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên công nghệ 4.0, anh Văn Sang đã đi tiên phong trong việc “số hóa di sản”. Nhận thức rõ mạng xã hội là công cụ hữu hiệu để kết nối giới trẻ, anh đã xây dựng một kênh YouTube chuyên quảng bá Dân ca Ví, Giặm. Hiện tại, kênh đã thu hút hơn 71.000 người theo dõi với hàng trăm video bài hát, làn điệu và clip hướng dẫn thực hành chi tiết. Kênh YouTube này đã trở thành một “thư viện số” sống động, tư liệu quý giá giúp hàng ngàn giáo viên, học sinh và khán giả yêu dân ca trên cả nước có thể tự học hát và truy cập miễn phí bất cứ lúc nào.

Không dừng lại ở đó, anh cùng các cộng sự đang tập trung tổng hợp, đóng gói bộ tư liệu hoàn chỉnh bao gồm tài liệu giảng dạy, nhạc nền và clip video biểu diễn thực hành để gửi về tận các trường học, giúp các cơ sở giáo dục có sẵn công cụ sinh hoạt câu lạc bộ một cách bài bản.

Nói về Nghệ nhân dân gian Văn Sang, Bí thư Tỉnh đoàn Hà Tĩnh Nguyễn Ny Hương chia sẻ: “Nghệ nhân dân gian Trần Văn Sang là tấm gương tiêu biểu của tuổi trẻ Hà Tĩnh trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Với tư cách là Ủy viên Hội Liên hiệp thanh niên tỉnh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm trẻ, Nghệ nhân Văn Sang đã tích cực lan tỏa giá trị của dân ca Ví, Giặm trong đông đảo thanh thiếu nhi và người dân; đồng thời kết nối các văn nghệ sĩ, nhất là văn nghệ sĩ trẻ tham gia các hoạt động của tổ chức đoàn, hội, truyền cảm hứng sống đẹp, sống có trách nhiệm với cộng đồng. Nhờ sự định hướng, dẫn dắt, niềm đam mê và nhiệt huyết cống hiến của “thủ lĩnh” Văn Sang, Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm trẻ ngày càng phát triển và khẳng định được vai trò của tuổi trẻ Hà Tĩnh trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của quê hương Hà Tĩnh”.

Dù gặt hái nhiều thành tựu, người nghệ nhân trẻ vẫn đau đáu những trăn trở về tương lai của di sản. Anh chia sẻ: Khó khăn lớn nhất hiện nay là sự lấn lướt mạnh mẽ của âm nhạc hiện đại và các xu hướng giải trí ngoại nhập khiến tâm trí giới trẻ dễ bị xao nhãng. Bên cạnh đó, lực lượng giáo viên có đủ kỹ năng âm nhạc dân gian, sự am hiểu chuyên sâu và ngọn lửa nhiệt huyết tại các trường học vẫn còn rất mỏng.

Tuy nhiên, nhìn những ánh mắt trong trẻo của các em thơ say sưa cất lên câu Ví, Giặm trong các buổi sinh hoạt câu lạc bộ, anh Văn Sang lại có thêm niềm tin mãnh liệt. Hành trình của anh không chỉ là sự lưu giữ một thể loại âm nhạc, mà là hành trình gìn giữ “hồn cốt”, bản sắc dân tộc cho mai sau - để tiếng hát xứ Nghệ mãi vút cao, trường tồn cùng thời gian.