Giám tuyển, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, tiếp nối dự án “Chuyện đình trong phố”, triển lãm nghệ thuật “Chuyện đình Vũ Thạch với Tổ nghề chạm khảm” là nỗ lực viết tiếp mạch ký ức của những ngôi đình giữa lòng phố cổ Hà Nội.
Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, dự án mong muốn khơi gợi lại những giá trị quý báu của các phố nghề từng có thời kỳ vàng son, gắn với lịch sử thăng trầm của chốn kinh kỳ ngàn năm. Đây là ngôi đình thứ 9 của Hà Nội trong chuỗi triển lãm kèm theo workshop, tọa đàm, chương trình nghệ sĩ lưu trú… đã bền bỉ đưa di sản trở lại đời sống đương đại trong suốt hơn hai năm qua.
Triển lãm “Chuyện đình Vũ Thạch với Tổ nghề chạm khảm” tiếp nối dự án “Chuyện Đình trong Phố”, viết tiếp mạch ký ức về những ngôi đình nằm giữa lòng phố cổ Hà Nội.
Giám tuyển, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn trao đổi cùng khách tham quan triển lãm.
Triển lãm với sự tham gia của các nghệ sĩ Vũ Xuân Đông, Lễ Đăng Ninh, Trương Hoàng Hải, Phạm Thuỷ Tiên, Đỗ Hiệp và Nguyễn Thế Sơn, những người đã cố gắng nghiên cứu lịch sử về nghề chạm khảm để tạo nên những tác phẩm khơi gợi lại những giá trị quý báu của một phố nghề nức tiếng thuở xưa, cũng như mang lại tinh thần nơi chốn cho một ngôi đình đã từng là trung tâm của một cộng đồng những người nghệ nhân chạm khảm khéo léo đầy sức sáng tạo của thôn Vũ Thạch.
Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, triển lãm lần này mang một sắc thái đặc biệt khi có sự hiện diện song song của nghệ nhân và nghệ sĩ: “Với dự án này, chúng tôi muốn tạo ra một sự kết nối không gian kết nối từ phố Hàng Khay, chúng tôi dẫn dắt câu chuyện bằng một tác phẩm sắp đặt tại cổng đình Vũ Thạch: Một tấm biển được viết bằng chữ thư pháp, chữ Nôm, chữ Việt và chữ Hán, gợi nhắc về ngôi đình gỗ chạm khảm xưa. Ánh sáng từ những chiếc đèn lồng hình con trai dẫn lối người xem bước vào không gian tác phẩm, nơi các tương tác nghệ thuật tiếp tục mở ra”.
Chuỗi sắp đặt tại triển lãm tạo nên một dòng chảy thị giác từ cổng đình và cây đại cổ thụ được trang trí bằng những chiếc đèn lồng hình con trai; các tác phẩm điêu khắc, sắp đặt cắt sắt mô phỏng quy trình làm khảm trai của nghệ sĩ Vũ Xuân Đông; hai bình sơn mài gắn với chạm khảm của nghệ sĩ Trương Hoàng Hải; tác phẩm điêu khắc kết hợp sơn Nhật và chạm khảm của nghệ sĩ Đỗ Hiệp; tranh vẽ tổng hợp kể câu chuyện “bể trai” của nghệ sĩ Lễ Đăng Ninh; sắp đặt sơn mài kết hợp khảm trai của nghệ sĩ Phạm Thủy Tiên; cho đến những tác phẩm của giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, những mảng inox gương dọc theo tường rào, mô phỏng hoa văn khảm trai trên các đồ thờ cổ của thủ từ đình Vũ Thạch.
Những tác phẩm nghệ thuật kể lại câu chuyện phố nghề bằng ký ức, chất liệu và cảm hứng sáng tạo mới.
Triển lãm khơi gợi lại những giá trị quý báu của các nghề thủ công từng có thời kỳ vàng son trong lịch sử chốn kinh kỳ.
Đặc biệt, không gian trưng bày chính được đặt ngay trong gian thờ của thủ từ, giới thiệu hàng chục hiện vật chạm khảm quý từ cơi trầu, hộp đựng, khám thờ, câu đối đến tủ chè… Đây là những món đồ tinh xảo được sưu tập qua nhiều năm, mang dấu ấn thời gian và bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân. Bên cạnh đó, triển lãm còn tổ chức Art Tour dành cho du khách và các workshop trải nghiệm kỹ thuật chạm khảm trai, giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, có cơ hội chạm vào di sản bằng cả cảm xúc và thực hành.
“Chúng tôi mong muốn gắn kết câu chuyện phố nghề, một giá trị di sản rất riêng của Hà Nội. Chính các phố nghề, phường nghề ấy đã tạo nên sự hưng thịnh, làm nên hồn cốt văn hóa Thăng Long, Hà Nội. Cụm di tích này cũng rất đặc biệt khi bao gồm cả đình, đền và chùa. Thú vị hơn, đình Vũ Thạch nằm trong đền, một dấu tích của sự chuyển dịch lịch sử, khi thời Pháp thuộc, khu đình cũ bị mất và được gộp lại với đền. Vì thế, nhiều người chỉ biết đến đền Vũ Thạch, mà chưa nhận ra rằng nơi đây từng là ngôi đình của làng Vũ Thạch, nơi tôn vinh tổ nghề và năm đời họ Vũ ở thôn Chuôn Ngọ, Chương Mỹ…”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ.
Từ những lớp lịch sử ấy, theo Nguyễn Thế Sơn, đình Vũ Thạch hoàn toàn xứng đáng được kể tiếp câu chuyện về nghề chạm khảm, tiếp nối mạch “Chuyện đình trong phố” từng đi qua đình Hà Vĩ với nghề sơn, nghề thêu… “Tôi tin rằng, khi câu chuyện của ngôi đình được đánh thức, người dân sẽ cảm thấy tự hào hơn về nơi mình sống. Đây cũng là một nền tảng tốt để du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ thêm tự hào về một di sản vốn có, vốn rất quý của khu vực này”.
Không gian đình Vũ Thạch trở thành điểm gặp gỡ giữa di sản kiến trúc truyền thống và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Họa sĩ Vũ Xuân Đông mong muốn đánh thức những giá trị văn hoá đang lắng sâu trong không gian phố cổ Hà Nội.
Họa sĩ Vũ Xuân Đông cho biết, trong khuôn khổ triển lãm tại đình Vũ Thạch, anh giới thiệu bốn cụm tác phẩm với những lớp kể chuyện đan cài giữa ký ức làng nghề và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Cụm thứ nhất là hệ thống đèn lấy tứ hình con trai, trên bề mặt được chạm khắc các hoa văn thời Lý. Theo họa sĩ, lựa chọn này gợi nhắc đến nghề khảm trai đã xuất hiện từ thời Lý, một nghề thủ công tinh xảo từng góp phần tạo nên diện mạo văn hóa của kinh thành Thăng Long.
Cụm tác phẩm thứ hai gồm các tác phẩm cắt sắt, gắn trên tường, tái hiện những câu chuyện, những công đoạn lao động của làng nghề khảm trai xưa. Những mảng kim loại lạnh, sắc được xử lý khéo léo, ghi dấu những câu chuyện nghề.
Ở cụm thứ ba, họa sĩ sử dụng bản đồ Hà Nội năm 1873, trên đó khảm trai như một dấu ấn thị giác, kết nối không gian đô thị với lịch sử của các phố nghề. Đi cùng là hệ thống đèn làm từ vỏ con trai dọc ngõ Hàng Khay, tạo nên một dòng chảy ánh sáng dẫn lối, kể lại câu chuyện về những người thợ khảm trai từng gắn bó với khu phố này.
Đình Vũ Thạch gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của nghề chạm khảm trai, một nghề thủ công mỹ nghệ cao cấp từng làm nên danh tiếng cho khu vực ven hồ Lục Thủy (Hồ Gươm).
Tác phẩm của hoạ sĩ Vũ Xuân Đông được sắp đặt tại đình, đền Vũ Thạch.
Chia sẻ về ý tưởng chung của dự án, họa sĩ Vũ Xuân Đông bày tỏ: “Chúng tôi muốn đưa nghệ thuật đương đại vào những ngôi đình, những không gian truyền thống, để chính các không gian ấy được đánh thức về mặt văn hóa, nghệ thuật. Qua đó, kể lại câu chuyện của các làng nghề truyền thống và góp phần thúc đẩy du khách tìm đến những di sản nằm sâu trong phố cổ Hà Nội, như đình, chùa và các không gian văn hóa lâu đời”.
Nghệ nhân khảm trai Nguyễn Xuân Dũng (Chuyên Mỹ, TP Hà Nội) chia sẻ, từ những mẫu mã, hoa văn cổ do các bậc tiền nhân để lại đến các hình thức tạo tác mang tinh thần hiện đại ngày nay, nghề khảm trai luôn không ngừng mở rộng và vận động. Dẫu ở bất kỳ giai đoạn nào, người thợ khảm vẫn bền bỉ tiếp nối những giá trị cốt lõi, đồng thời linh hoạt sáng tạo để thích ứng với đời sống đương đại.
Đôi tay tỉ mỉ, khéo léo của những người nghệ nhân chạm khảm.