'Chiếc áo pháp lý' bảo tồn di sản

Hệ thống di sản đô thị phong phú

Trải qua quá trình xây dựng và phát triển, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú, bao gồm các di sản vật thể như di tích lịch sử, công trình kiến trúc, bảo tàng và các di sản phi vật thể như nghệ thuật đờn ca tài tử, cải lương, lễ hội dân gian, văn hóa ẩm thực và lối sống đô thị đặc trưng. Đây không chỉ là những giá trị văn hóa quý báu cần được bảo tồn mà còn là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.

Theo thống kê của Sở Văn hóa - Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, sau hợp nhất, Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 321 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh được xếp hạng, gồm 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích cấp quốc gia và 218 di tích cấp thành phố. Bên cạnh đó, Thành phố có hệ thống 25 bảo tàng lớn với nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học quan trọng, trong đó có 23 bảo vật quốc gia đang được lưu giữ.

Trên địa bàn Thành phố cũng đang hiện diện 3 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh gồm nghệ thật ca trù, nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ và tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt. Ngoài ra, Thành phố còn có 15 di sản thuộc danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Nghiên cứu về Thành phố Hồ Chí Minh trong 50 năm qua (1976 - 2026), Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhận định việc phát huy giá trị các di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ học cùng nhiều loại hình văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc đã góp phần thúc đẩy sự phát triển Thành phố Hồ Chí Minh.

Công tác kiểm kê, xếp hạng và trùng tu các di tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa được chú trọng; di sản văn hóa là nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển du lịch; hệ thống di sản văn hóa trên địa bàn thành phố đã góp phần xây dựng bản sắc đô thị và nâng cao sức cạnh tranh của Thành phố trong quá trình hội nhập quốc tế. Đồng thời, di sản văn hóa là nguồn lực thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức, di sản văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực nội sinh quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh. Việc phát huy giá trị di sản văn hóa không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc mà còn tạo động lực cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

“Để thực hiện mục tiêu đó, Thành phố Hồ Chí Minh cần triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện chính sách, phát triển du lịch văn hóa, chuyển đổi số, phát triển công nghiệp văn hóa, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường hợp tác quốc tế. Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, di sản văn hóa mới thực sự trở thành động lực và nguồn lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của Thành phố trong thời gian tới”, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Danh Tiên nhấn mạnh.

Theo các nhà nghiên cứu, công tác bảo tồn di sản của đô thị đặc biệt Thành phố Hồ Chí Minh cần ưu tiên chú trọng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Di sản văn hóa phi vật thể là bộ phận quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, nhiều loại hình văn hóa truyền thống hiện nay đang đứng trước nguy cơ mai một do quá trình đô thị hóa, sự dịch chuyển của không gian biểu diễn - thực hành nghệ thuật di sản, sự thay đổi của đời sống xã hội và thị hiếu công chúng.

Cơ sở pháp lý bảo tồn di sản bền vững

Hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đang là yêu cầu cấp thiết đối với Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và mở rộng không gian phát triển, trong đó có không gian văn hóa. Đồng thời còn phù hợp với vị thế, vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh đã được xác định là đô thị đặc biệt, định hướng phát triển thành siêu đô thị toàn cầu.

“Một đô thị đặc biệt không chỉ được xác định bằng quy mô kinh tế, quyền tự chủ hay hệ thống hạ tầng hiện đại, mà còn bởi bản sắc lịch sử, ký ức đô thị, tính đa dạng văn hóa, năng lực sáng tạo xã hội và sự gắn kết cộng đồng. Chính các yếu tố này tạo nên sức hấp dẫn riêng, năng lực cạnh tranh mềm và khả năng phát triển bền vững của Thành phố trong dài hạn”, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, phân tích.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã đề cập đến việc giữ gìn bản sắc văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế đêm, du lịch đô thị và các khu phát triển thương mại - văn hóa. Tuy nhiên, dự luật chủ yếu tiếp cận đô thị đặc biệt từ góc độ quản trị, hạ tầng và động lực tăng trưởng kinh tế, trong khi yếu tố văn hóa và vốn xã hội - nền tảng tạo nên tính đặc biệt và sức sống lâu dài của đô thị - chưa được thể hiện tương xứng.

Văn hóa phần lớn vẫn được nhìn như một lĩnh vực khai thác kinh tế thông qua công nghiệp văn hóa, du lịch hay kinh tế đêm. Trong khi đó, các cơ chế bảo vệ và phát huy “vốn văn hóa - xã hội” của đô thị còn khá thiếu; chưa thấy các điều khoản quy định cụ thể về các vấn đề đó.

Đề nghị bổ sung một số điều khoản quy định cụ thể liên quan đến các yếu tố văn hóa và di sản vào dự thảo luật, chuyên gia Nguyễn Thị Hậu cho rằng, Luật Đô thị đặc biệt bước đầu tạo ra "chiếc áo pháp lý" cho đô thị vận động trong nền kinh tế thị trường, nhưng để bảo vệ những "giá trị cốt lõi, dễ tổn thương" của văn hóa và di sản đô thị trước làn sóng đô thị hóa, phần nội dung chi tiết của các điều luật này cần được bổ sung các điều khoản cụ thể làm công cụ quản lý và phát triển văn hóa nói chung, di sản nói riêng một cách hiệu quả và bền vững.

Cũng với góc nhìn về bản sắc văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh thông qua lối sống đô thị, ký ức đô thị, vốn văn hóa và xã hội của đô thị, đồng thời tiếp cận dự thảo Luật Đô thị đặc biệt từ góc nhìn đô thị vị nhân sinh, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội, lưu ý đến bốn phương diện gắn bó chặt với đời sống dân cư, gồm: nguồn lực bảo đảm cho thực thi; hạ tầng và điều kiện kỹ thuật; khung pháp lý và công bằng xã hội; và chiều văn hóa, thực hành của cộng đồng.

Trong đó chiều sâu văn hóa con người Thành phố Hồ Chí Minh - di sản quan trọng bậc nhất, hồn cốt của siêu đô thị, là điều Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Lộc cho rằng Luật Đô thị đặc biệt cần quan tâm nhiều hơn, sâu hơn. Văn hóa không thay đổi trong một sớm một chiều. Một cuộc chuyển dịch đô thị bền vững cần tôn trọng và thấu hiểu các giá trị, tập quán hiện có trước khi định hướng hình thành văn hóa mới, và cần tạo dựng đồng thuận tự nguyện qua đối thoại hai chiều thay vì thông báo một chiều.

“Trên phương diện này, dự thảo luật hiện nghiêng nhiều về các biện pháp chế tài hành chính, như điều chỉnh việc cung cấp điện nước, nâng mức phạt và đẩy nhanh di dời, hơn là các công cụ kiến tạo đồng thuận. Người dân chỉ thay đổi bền vững khi họ nhìn thấy tương lai của chính mình trong sự thay đổi. Một đô thị thật sự đặc biệt khi nó biến người dân thành chủ thể tự nguyện, thậm chí thành người lan tỏa tích cực, chứ không phải chỉ tuân thủ một cách bị động”, vị chuyên gia xã hội học nhấn mạnh thêm.