Xã hội hóa thu gom rác, hồi sinh môi trường nuôi biển Vân Phong

Tại khu vực biển Vạn Thạnh, xã Đại Lãnh, anh Trần Thiện Toàn, ngư dân thôn Đầm Môn, xã Đại Lãnh vẫn nhớ rõ quãng thời gian biển bị “bủa vây” bởi rác. Anh Toàn chia sẻ “Có lúc rác tấp vào bờ dày đặc. Muốn xuống biển phải bới qua lớp rác mới thấy cát. Nhìn quê hương mình ô nhiễm như vậy, tôi xót lắm”.

Theo người dân địa phương, ngoài rác theo dòng chảy từ nơi khác trôi về, một phần lượng rác phát sinh xuất phát từ chính hoạt động nuôi biển. Trong quá trình nuôi tôm hùm, cá biển, nhiều hộ dân trước đây còn giữ thói quen vứt bao bì thức ăn, dây nhựa, chai lọ sinh hoạt trực tiếp xuống biển. Rác lâu ngày chìm xuống đáy hoặc trôi dạt khắp vùng nuôi. “Ngày trước nhiều người nghĩ biển rộng, vứt một ít rác không ảnh hưởng gì, nhưng lâu ngày thành rất nhiều. Rác mắc quanh lồng bè, nổi đầy mặt nước”, anh Toàn nói.

Không chấp nhận tình trạng ô nhiễm kéo dài, từ năm 2017, anh Toàn bắt đầu tự nguyện thu gom rác bằng nguồn lực cá nhân. Ban đầu, anh chỉ dọn rác dọc bờ biển. Sau đó, nhận thấy lượng rác dưới nước mới là vấn đề lớn, anh dành nhiều thời gian đi từng ghe, từng nhà bè để vận động người dân thay đổi thói quen xả rác xuống biển.

Những ngày đầu, công việc gặp không ít khó khăn. Có người chưa đồng tình, có người cho rằng việc dọn rác sẽ không thể duy trì lâu dài. Tuy nhiên, bằng sự kiên trì, anh Toàn dần tạo được sự chuyển biến trong nhận thức của nhiều hộ nuôi trồng thủy sản. Hiện nay, anh Toàn đã thành lập tổ thu gom rác chuyên nghiệp với 2 ghe và 4 lao động hoạt động thường xuyên trên biển. Mỗi ngày, tổ thu gom từ 5 - 7 tấn rác tại các vùng nuôi trọng điểm như bãi Tranh, bãi Giếng, bãi Hòn Ông và bãi Me.

Sau gần 10 năm duy trì, môi trường tại nhiều vùng nuôi đã thay đổi rõ rệt, rác trên mặt nước giảm đáng kể, các khu vực từng ô nhiễm nặng dần thông thoáng hơn. Anh Trần Quốc Toàn, người nuôi tôm hùm tại khu vực Xóm Chùa, thôn Đầm Môn, xã Đại Lãnh cho biết, trước đây mặt biển quanh lồng bè thường xuyên ngập rác; ghe tàu đi lại dễ bị quấn chân vịt và môi trường nước cũng bị ảnh hưởng.

“Từ ngày có tổ thu gom rác, biển sạch hơn nhiều. Nguồn nước lưu thông tốt hơn nên việc nuôi trồng thuận lợi hơn trước. Bà con giờ cũng gom rác lại một chỗ để tàu đến chở đi, chứ không còn vứt xuống biển như trước”, anh Quốc Toàn chia sẻ.

Không riêng khu vực Xóm Chùa, tại vùng nuôi Bãi Me, nhiều hộ dân cũng chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt trên biển. Anh Đặng Ngọc Dương, người nuôi tôm hùm tại đây thông tin, trước kia túi nilon và bao bì thức ăn nổi rất nhiều quanh lồng bè. Khi thủy triều lên xuống, rác lại dạt khắp nơi. “Bây giờ có người thu gom rác nên bà con rất ủng hộ. Rác được phân loại rồi chở vào bờ xử lý. Môi trường sạch hơn nên người nuôi cũng yên tâm hơn”, anh Dương nói.

Theo nhiều ngư dân, khi môi trường nước được cải thiện, hoạt động nuôi trồng cũng thuận lợi hơn. Nguồn nước lưu thông tốt giúp giảm nguy cơ thiếu oxy cục bộ, hạn chế dịch bệnh trên thủy sản nuôi.

Đánh giá về mô hình này, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo tỉnh Khánh Hòa Lê Đình Khiêm cho rằng, môi trường sạch là yếu tố nền tảng để phát triển nuôi biển bền vững. Nuôi biển muốn phát triển lâu dài thì trước hết phải giữ được môi trường. Khi người dân nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường biển, giá trị thủy sản cũng được nâng lên.

Theo ông Khiêm, vịnh Vân Phong có điều kiện thuận lợi để phát triển nuôi biển công nghệ cao với các loại thủy sản có giá trị kinh tế lớn như tôm hùm, cá biển. Tuy nhiên, áp lực môi trường tại các vùng nuôi tập trung vẫn rất lớn nếu lượng rác phát sinh không được kiểm soát hiệu quả.

Hiện toàn xã Đại Lãnh có hơn 1.169 hộ nuôi lồng bè trên biển. Mỗi ngày, lượng rác phát sinh từ hoạt động sinh hoạt và nuôi trồng thủy sản khá lớn. Nếu không xử lý kịp thời, rác dễ trôi dạt, chìm xuống đáy biển hoặc mắc vào lồng bè, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường nuôi.

Để duy trì hoạt động thu gom rác, anh Trần Thiện Toàn triển khai theo hình thức xã hội hóa. Các hộ nuôi biển tự nguyện đóng góp kinh phí duy trì hoạt động. Mức phí dao động khoảng 150.000 đồng đối với bè lớn và 80.000 đồng đối với bè nhỏ. Ngoài việc thu gom, anh Toàn còn đầu tư hệ thống máy móc phân loại, tái chế rác nhựa thành hạt nhựa để sản xuất các vật dụng phục vụ đời sống. Theo anh Toàn, việc tái chế giúp giảm lượng rác thải ra môi trường, đồng thời tạo thêm nguồn kinh phí duy trì hoạt động trên biển.

Ông Nguyễn Văn Phương, Phòng Kinh tế xã Đại Lãnh đánh giá, mô hình xã hội hóa thu gom rác trên biển đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Không chỉ làm sạch môi trường, mô hình còn góp phần ngăn chặn rác chìm làm bít tầng oxy dưới đáy biển, ảnh hưởng đến hệ sinh thái vùng nuôi. Điều đáng mừng nhất là ý thức người dân đã thay đổi tích cực. Phần lớn bà con đều đồng thuận vì thấy rõ lợi ích trực tiếp đối với môi trường nước và việc nuôi trồng thủy sản.

Thực tế cho thấy, xử lý rác thải trên biển không thể chỉ trông chờ vào một vài cá nhân tự phát. Bên cạnh sự chung tay của cộng đồng ngư dân, địa phương cần tiếp tục tăng cường tuyên truyền, siết chặt quản lý hoạt động nuôi lồng bè, xử lý nghiêm hành vi xả rác xuống biển. Cùng với đó, việc đầu tư hạ tầng thu gom, tập kết và xử lý rác tại các vùng nuôi tập trung cũng cần được quan tâm hơn để giảm áp lực cho môi trường biển. Khi ý thức cộng đồng thay đổi, biển sẽ sạch hơn, sinh kế của người dân ven biển cũng bền vững hơn.