Từ đặc sản quê hương đến nâng giá trị, thương hiệu cho sản phẩm OCOP

Đặc sản quê hương chinh phục thị trường quốc tế

Sau 8 năm triển khai Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), Quảng Trị đã hình thành hệ thống sản phẩm ngày càng đa dạng, từng bước xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Toàn tỉnh hiện có 295 sản phẩm OCOP, gồm 3 sản phẩm đạt 5 sao, 29 sản phẩm đạt 4 sao và 263 sản phẩm đạt 3 sao. Một số sản phẩm thế mạnh như cà phê, gạo chất lượng cao, sản phẩm từ dược liệu, hải sản và thủ công mỹ nghệ đã được xuất khẩu sang châu Âu, Australia, Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Lào..., mở ra dư địa nâng cao giá trị nông sản và thu nhập cho người dân.

Một trong những điểm sáng là sản phẩm đũa gỗ Quảng Thủy của Hợp tác xã Sản xuất, kinh doanh thương mại đũa gỗ Quảng Thủy, xã Nam Ba Đồn. Sau nhiều năm cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng, sản phẩm được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 5 sao quốc gia. Từ vật dụng gia đình quen thuộc, hợp tác xã phát triển thành dòng sản phẩm mỹ nghệ cao cấp với kỹ thuật khảm xà cừ, vỏ ốc bào ngư và ứng dụng công nghệ sơn ta organic thân thiện với môi trường.

Hay bộ sản phẩm đồ dùng nhà bếp đạt chứng nhận FDA, tạo điều kiện tiếp cận thị trường Hoa Kỳ và các nước phương Tây. Hiện mỗi năm, hợp tác xã xuất khẩu hơn 1 triệu sản phẩm sang Đức và Hàn Quốc, doanh thu trên 10 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương.

Tương tự, Công ty TNHH Dược liệu hữu cơ An Xuân (xã Cam Lộ) có nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao và 5 sao, đã xuất lô hàng đầu tiên sang thị trường Mỹ theo đường chính ngạch. Lô hàng gần 10.000 sản phẩm gồm trà cần tây, trà tía tô và cao cà gai leo An Xuân dạng bột hòa tan, được phân phối tại hệ thống siêu thị bán lẻ ở nhiều bang của Hoa Kỳ.

Trong nhóm sản phẩm OCOP 4 sao, cao thìa canh Thanh Bình của Hợp tác xã Sản xuất cây dược liệu sạch và kinh doanh nông nghiệp Cự Nẫm (xã Bố Trạch) cũng từng bước khẳng định vị thế nhờ quy trình sản xuất khép kín, vùng nguyên liệu rõ ràng và tiêu chuẩn chất lượng được kiểm soát chặt chẽ.

Theo ông Trần Đình Hiệp - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị, OCOP không nên được nhìn nhận đơn thuần là cuộc đua về số sao. Số sao ghi nhận chất lượng sản phẩm tại một thời điểm, còn thị trường mới quyết định sức sống lâu dài.

Quảng Trị có lợi thế khi sở hữu nhiều sản phẩm mang dấu ấn riêng của vùng đất, từ điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nguyên liệu đến phương thức sản xuất, văn hóa cộng đồng và câu chuyện hình thành sản phẩm. Nếu được khai thác tốt, OCOP còn có thể gắn với homestay, nhà hàng, điểm tham quan, trung tâm giới thiệu sản phẩm, các tuyến du lịch cộng đồng và trở thành quà tặng đặc sản cho du khách.

Đồng hành từ vùng nguyên liệu đến chế biến

Để sản phẩm OCOP phát triển lâu dài, việc hỗ trợ không thể dừng ở khâu hoàn thiện hồ sơ và công nhận sản phẩm. Ngành nông nghiệp tỉnh định hướng đồng hành với các chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ chuẩn hóa chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm đến xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến và kết nối thị trường.

Ông Trần Đình Hiệp cho rằng, trọng tâm trước hết là nâng cao năng lực của các hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp nhỏ ở khu vực nông thôn. Các chủ thể cần xác định thị trường mục tiêu ngay từ khi xây dựng sản phẩm, từ đối tượng khách hàng, địa bàn tiêu thụ đến tiêu chuẩn thị trường yêu cầu và khả năng đáp ứng của cơ sở sản xuất.

Cùng đó, tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết chuỗi là yêu cầu quan trọng. Một sản phẩm dù có chất lượng tốt nhưng vùng nguyên liệu không ổn định, sản lượng không đáp ứng được đơn hàng hoặc chất lượng giữa các lô hàng không đồng đều thì khó duy trì thị trường lâu dài.

Vì vậy, Quảng Trị định hướng xây dựng các vùng nguyên liệu ổn định, phù hợp với điều kiện sinh thái và quy mô của từng sản phẩm; tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để thống nhất quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và phương án tiêu thụ.

Theo ông Hiệp, nâng cao năng lực chế biến và bảo quản cũng là một trong những khâu cần được tập trung. Thay vì chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu thô, các chủ thể được khuyến khích tăng tỷ trọng chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Các đơn vị phân phối cần được kết nối sớm với chủ thể sản xuất để sản phẩm được xây dựng sát hơn với nhu cầu thực tế của thị trường.

Phát triển OCOP theo hướng xanh cũng được ngành nông nghiệp chú trọng. “Xanh” không chỉ thể hiện ở bao bì mà cần được thực hiện xuyên suốt chuỗi sản xuất, từ vùng nguyên liệu, phương thức canh tác, sử dụng đất và nước đến chế biến, đóng gói, vận chuyển và tiêu thụ. Các mô hình tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, giảm chất thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và từng bước phát triển nông nghiệp tuần hoàn được khuyến khích.

Trên cơ sở đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các địa phương rà soát, lựa chọn những sản phẩm thực sự có lợi thế, có thị trường và khả năng phát triển để tập trung hỗ trợ. Trong đó, xây dựng danh mục sản phẩm có tiềm năng nâng hạng từ 3 sao lên 4 sao, từ 4 sao lên 5 sao, gắn với vùng nguyên liệu ổn định, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu, ứng dụng khoa học công nghệ và sản xuất xanh.

Theo kế hoạch Chương trình OCOP giai đoạn 2026-2030, Quảng Trị đặt mục tiêu có tối thiểu 350 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên; trong đó, ít nhất 100 sản phẩm đạt 4 sao và 6-8 sản phẩm đạt 5 sao. Tỉnh cũng hướng tới trên 95% chủ thể OCOP tham gia các kênh phân phối hiện đại; 100% sản phẩm được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, dán tem điện tử hoặc mã truy xuất nguồn gốc.

Định hướng của Quảng Trị trong giai đoạn mới là chuyển từ phát triển sản phẩm theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh; trong đó vùng nguyên liệu, chế biến, công nghệ, thương hiệu và khả năng đáp ứng thị trường trở thành những yếu tố then chốt.

Mở rộng thị trường, nâng tầm thương hiệu

Nếu chất lượng là nền tảng thì thị trường là nơi kiểm chứng sức sống của sản phẩm. Thời gian qua, Quảng Trị đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối giao thương, trưng bày, giới thiệu và quảng bá sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, tạo thêm cơ hội để các chủ thể mở rộng thị trường.

Cùng với OCOP, chương trình bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu được triển khai nhằm lựa chọn, hỗ trợ những sản phẩm có lợi thế của từng vùng. Các địa phương từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang tổ chức sản xuất theo chuỗi, chú trọng tiêu chuẩn chất lượng, mẫu mã và khả năng đáp ứng các kênh phân phối hiện đại.

Ông Lê Công Như - Giám đốc Chuỗi cửa hàng sản phẩm OCOP Quảng Trị cho biết, trước đây sản phẩm chủ yếu tiêu thụ qua các điểm bán trực tiếp, hội chợ, triển lãm nên phạm vi tiếp cận còn hạn chế. Những năm gần đây, thương mại điện tử mở thêm kênh đưa đặc sản Quảng Trị đến người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.

Tuy nhiên, để tham gia hiệu quả các sàn thương mại điện tử, sản phẩm phải được chuẩn hóa từ bao bì, nhãn mác đến thông tin và mã truy xuất nguồn gốc. Theo ông Như, ứng dụng công nghệ số trong tiếp thị, quảng bá và bán hàng giúp các chủ thể thích ứng với thay đổi trong hành vi tiêu dùng, mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu.

Theo ông Phan Hoài Nam - Phó Giám đốc Sở Công Thương Quảng Trị, xúc tiến thương mại giúp doanh nghiệp, hợp tác xã nắm bắt xu hướng thị trường, tiêu chuẩn thương mại, xây dựng liên kết cung - cầu và mở rộng hệ thống phân phối. Ngành công thương xác định cần đồng bộ giải pháp từ nâng cao chất lượng, tiêu chuẩn hóa, hoàn thiện hồ sơ pháp lý đến xây dựng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, bao bì, câu chuyện sản phẩm và mở rộng kênh phân phối.

Bên cạnh chợ, siêu thị, trung tâm thương mại và các hội nghị kết nối cung - cầu, các chủ thể được hỗ trợ đưa sản phẩm lên các nền tảng số như Facebook, Zalo, TikTok Shop, Shopee, Lazada, Alibaba. Livestream, bán hàng đa nền tảng và truy xuất nguồn gốc giúp sản phẩm vượt qua giới hạn địa lý. Tuy nhiên, chất lượng ổn định và niềm tin của người tiêu dùng vẫn là yếu tố quyết định khả năng duy trì thị trường.

Đối với xuất khẩu, Quảng Trị tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, cung cấp thông tin thị trường và tháo gỡ rào cản thương mại; định hướng nâng giá trị xuất khẩu thông qua chế biến sâu, xuất khẩu chính ngạch, đa dạng hóa thị trường và tận dụng các hiệp định thương mại tự do.

Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể OCOP mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển thương hiệu, UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành Kế hoạch xúc tiến thương mại giai đoạn 2026-2030 với tổng kinh phí hơn 50,3 tỷ đồng. Tỉnh phấn đấu tốc độ tăng trưởng tiêu thụ bình quân các sản phẩm chủ lực, sản phẩm OCOP và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu đạt 3-5%/năm; đến năm 2030, khoảng 60% doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia các nền tảng thương mại điện tử.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Lê Văn Bảo nhấn mạnh, Chương trình OCOP giai đoạn 2026-2030 phải được triển khai thực chất, bền vững, gắn với nông nghiệp xanh và phát triển du lịch; lấy chất lượng làm nền tảng, thị trường làm thước đo, hiệu quả kinh tế và thu nhập của người dân làm mục tiêu.

Quảng Trị chuyển từ tư duy “xây dựng sản phẩm OCOP” sang “định vị thị trường sản phẩm OCOP”, hỗ trợ đổi mới mẫu mã, nâng cao năng lực quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số, thương mại điện tử và đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối hiện đại; đồng thời gắn OCOP với du lịch cộng đồng, sinh thái, văn hóa và trải nghiệm. Từ “bán sản phẩm” sang “bán giá trị” đang trở thành yêu cầu mới đối với OCOP Quảng Trị.

Khi vùng nguyên liệu ổn định, chất lượng được chuẩn hóa, sản phẩm được chế biến sâu, thương hiệu được xây dựng và thị trường được định vị rõ ràng, OCOP sẽ có thêm dư địa nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm và sinh kế bền vững cho người dân.