Theo đó, sự hiện diện của robot hình người (humanoid), robot cộng tác (cobot) và bản sao kỹ thuật số (digital twin) đang ngày càng rõ nét hơn trong đời sống công nghiệp và xã hội.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Rome, anh Nguyễn Như Toàn, nghiên cứu sinh Khoa Kỹ thuật công nghiệp, Đại học Bologna nhận định bức tranh chuyển dịch ấy cùng nỗ lực định hình chính sách của Liên minh châu Âu (EU) và bước chuyển mình của Việt Nam đang mở ra tiềm năng hợp tác gắn kết giữa Việt Nam và Italy trong kỷ nguyên mới về tự động hóa toàn cầu.
Cuộc cách mạng từ AI và robot thế hệ mới
Theo anh Toàn, ngành robot thế giới đang chuyển dần từ những hệ thống hoạt động theo chương trình cố định sang các hệ thống thông minh hơn, có khả năng nhận biết môi trường, học hỏi và thích nghi nhờ AI. Nhờ các phương pháp học tăng cường cùng các mô hình đa phương thức kết hợp thị giác, ngôn ngữ và hành động, robot hiện đại đã vượt xa khỏi không gian nhà máy truyền thống để thực hiện công việc ngày càng linh hoạt hơn.
Điểm nhấn nổi bật nhất trong thời gian gần đây chính là sự trỗi dậy mạnh mẽ của robot hình người. Không chỉ dừng lại ở khả năng đi lại hay giữ thăng bằng cơ bản, các dòng robot hình người thế hệ mới đã có thể thực hiện những chuyển động phức tạp như leo trèo, biểu diễn võ thuật, đồng thời phát triển khả năng thao tác vật thể và tương tác với con người trong môi trường thực tế. Song song với đó, dòng robot hợp tác và robot thao tác di động (AMR/AGV) cũng ngày càng phát triển, cho phép di chuyển, thao tác và phối hợp với con người trong môi trường làm việc.
Chính xu hướng này gắn liền với hướng nghiên cứu chuyên sâu của anh Toàn về ứng dụng AI trong ước lượng chuyển động của con người và điều khiển robot cộng tác trong tương tác vật lý người–robot. Anh chia sẻ một ví dụ thực tế. Khi một công nhân tiến gần robot thao tác di động đang vận chuyển hoặc cấp linh kiện, hệ thống cần nhận biết và dự đoán chuyển động của con người để chủ động điều chỉnh tốc độ, quỹ đạo hoặc duy trì khoảng cách an toàn. Theo anh Toàn, “đột phá tiếp theo sẽ đến từ sự kết hợp giữa AI và các phương pháp điều khiển nâng cao, hướng tới những hệ thống robot có khả năng thực hiện đa dạng nhiệm vụ, thích nghi với môi trường mới và hoạt động ổn định, an toàn ở quy mô lớn”.
Nghiên cứu sinh Đại học Bologna cũng cho rằng robot thông minh có thể nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và cải thiện điều kiện lao động khi đảm nhiệm những công việc lặp lại, nặng nhọc hoặc nguy hiểm. Tuy nhiên, tự động hóa cũng làm thay đổi cơ cấu việc làm và đòi hỏi người lao động phải trang bị những kỹ năng mới.
Thực tiễn ứng dụng tại châu Âu phác họa rõ nét điều này. Tại Italy, công ty Eurovo đã ứng dụng robot thao tác di động để xếp hàng vào container, giảm tối đa công việc nâng vác thủ công. Tại Đức, tập đoàn BMW đang tích cực thử nghiệm robot hình người trong các dây chuyền sản xuất ô tô. Những ứng dụng thực tế này liên quan trực tiếp đến các hệ thống robot cộng tác. Khi robot làm việc trong không gian chung với công nhân, khả năng nhận biết và dự đoán chuyển động giúp hệ thống chủ động điều chỉnh tốc độ, quỹ đạo để phối hợp an toàn, hiệu quả hơn, dù vẫn cần trải qua các bước đánh giá rủi ro kỹ lưỡng.
Về mặt kinh tế vĩ mô, robot chính là chìa khóa giúp châu Âu duy trì năng lực sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh chi phí lao động cao và cơ cấu dân số già hóa. Tự động hóa không đẩy người lao động ra ngoài, mà đóng vai trò đòn bẩy cho quá trình tái công nghiệp hóa nếu đi đôi với đào tạo nguồn nhân lực.
Nỗ lực cạnh tranh và chiến lược phát triển của EU
Trong cuộc cạnh tranh gay gắt với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, anh Toàn đánh giá EU sở hữu lợi thế lớn nhờ nền tảng nghiên cứu khoa học lâu đời, thế mạnh về cơ điện tử, điều khiển chuyển động và tự động hóa công nghiệp. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của EU vẫn là việc biến các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại và thương mại hóa ở quy mô lớn.
Để giải quyết điểm nghẽn này, EU đang thúc đẩy các chương trình quy mô như Horizon Europe nhằm tăng cường hợp tác giữa giới nghiên cứu và khối doanh nghiệp. Về mặt định hướng chiến lược, EU tập trung phát triển mô hình Industry 5.0, lấy con người làm trung tâm, thúc đẩy tính bền vững và khả năng chống chịu, đồng thời thiết lập các khung khổ pháp lý nghiêm ngặt về an toàn robot và trí tuệ nhân tạo.
Tại Italy, với thế mạnh truyền thống về cơ khí, chế tạo máy và mạng lưới doanh nghiệp vừa và nhỏ dày đặc (SME), công nghệ robot đang được phát triển và đưa vào ứng dụng thực chất. Nhiều doanh nghiệp tiêu biểu như Comau dẫn đầu về robot công nghiệp hay qbrobotics nổi bật với công nghệ bàn tay robot mềm.
Trong nghiên cứu, dự án SOPHIA do Viện công nghệ Italy (IIT) điều phối đang phát triển các công nghệ cảm biến và robot cộng tác nhằm hỗ trợ công nhân thao tác vật nặng, giảm thiểu nguy cơ chấn thương lao động. Đáng chú ý, sự hợp tác giữa tập đoàn đóng tàu Fincantieri và Generative Bionics nhằm phát triển robot hình người hỗ trợ công việc hàn trong ngành đóng tàu được dự kiến thử nghiệm thực tế vào cuối năm 2026 là ví dụ minh chứng cho thấy công nghệ tiên tiến đang từng bước giải quyết các bài toán công nghiệp nặng.
Để hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động, chính phủ Italy triển khai chính sách Transizione 5.0 hỗ trợ đầu tư công nghệ và quỹ Fondo Nuove Competenze phục vụ đào tạo nâng cao kỹ năng. Tuy nhiên, anh Toàn cho rằng rào cản chính với Italy vẫn là chi phí đầu tư ban đầu, sự thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao và khả năng tiếp cận công nghệ của SMEs.
Bước chuyển mình của Việt Nam và các ưu tiên phát triển
Đánh giá về tình hình trong nước, anh Nguyễn Như Toàn nhận định Việt Nam đã có những bước tiến rất đáng ghi nhận. Mới đây VinRobotics đã giới thiệu mẫu robot hình người VR-H3 tại hội nghị quốc tế uy tín ICRA 2026 và tiến hành thử nghiệm phiên bản VR-H3.1 tại nhà máy VinFast. Trong khi đó, Phenikaa-X đã triển khai thành công robot tự hành vận chuyển pallet tại nhà máy Samsung ở Thái Nguyên.
Về định hướng khả thi trong ngắn hạn, anh Toàn cho rằng Việt Nam nên ưu tiên tập trung vào những lĩnh vực có nhu cầu thực tế cao, như robot công nghiệp phục vụ dây chuyền sản xuất; robot tự hành (AGV/AMR) trong kho hàng và nhà máy; thiết bị bay không người lái (drone) phục vụ nông nghiệp và logistics. Về dài hạn, Việt Nam cần kiên định đầu tư vào AI, nhận thức môi trường, điều khiển nâng cao và robot hình người. Anh Toàn nhấn mạnh chiến lược: “Nên ưu tiên làm chủ phần mềm, thuật toán và tích hợp hệ thống, sau đó từng bước phát triển những công nghệ và thành phần phần cứng có giá trị cao”.
Đồng thời, cần đẩy mạnh mô hình hợp tác "Ba nhà" giữa doanh nghiệp - trường đại học - nhà nước để đưa các sản phẩm nghiên cứu ra thị trường thương mại thay vì chỉ dừng lại ở các mô hình trình diễn. Dưới góc nhìn của một nghiên cứu sinh đang trực tiếp nghiên cứu và học tập tại Đại học Bologna, anh Toàn đánh giá Việt Nam và Italy có độ tương hỗ rất cao. Italy sở hữu bề dày kinh nghiệm về chế tạo máy, ứng dụng robot công nghiệp và mạng lưới doanh nghiệp lâu đời, trong khi Việt Nam sở hữu thị trường năng động, nhu cầu hiện đại hóa sản xuất lớn cùng lực lượng kỹ sư trẻ giàu tiềm năng.
Anh Nguyễn Như Toàn nhấn mạnh: “Điều quan trọng là hợp tác không chỉ dừng lại ở chuyển giao công nghệ hay thiết bị, mà cần hướng tới cùng nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm. Đồng thời, cần tăng cường trao đổi sinh viên, nghiên cứu sinh và chuyên gia, cũng như kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp để tạo ra giá trị lâu dài”.
