Đào tạo lại, nâng cao kỹ năng số, phát triển năng lực chuyên môn... những kỹ năng AI khó thay thế là yêu cầu ngày càng cấp thiết, nhất là với lao động nữ và các nhóm dễ bị tổn thương trên thị trường lao động.
Không chờ mất việc mới chuyển đổi
Theo TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, cùng với việc nâng cao năng lực cán bộ và cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ, trong đó có AI đóng vai trò quan trọng khi khối lượng công việc và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã tăng lên đáng kể.
TS. Bùi Phương Đình cho biết, tại một hội thảo khoa học quốc tế về quản trị nhân lực do đơn vị tổ chức mới đây, phía đối tác Trung Quốc chỉ ra 27 ngành nghề sẽ mất đi, đồng thời xác định những ngành nghề mới, mô tả vị trí việc làm và các kỹ năng cần thiết để bắt kịp sự thay đổi. Đây cũng là những vấn đề mà các đơn vị đào tạo cần nghiên cứu để kịp thời thay đổi theo thị trường lao động. Thực tế này đặt ra yêu cầu người lao động phải chủ động chuyển đổi trước khi công việc bị tác động.
Ông Lê Quang Trung, nguyên Phó Cục trưởng phụ trách Cục Việc làm, khuyến cáo người lao động, đặc biệt những nhóm có nguy cơ bị thay thế cần đánh giá lại công việc của mình, xác định nhiệm vụ nào AI có thể thực hiện và nhiệm vụ nào con người vẫn giữ vai trò chính.
“Chuyển từ tư duy giữ vị trí việc làm sang nâng cao giá trị của mình trong vị trí việc làm” là một trong những yêu cầu được ông Lê Quang Trung nhấn mạnh. Người lao động cần học cách sử dụng AI ngay trong công việc hiện tại, chủ động đào tạo lại và chuyển đổi kỹ năng trước khi bị buộc phải chuyển đổi.
Lao động nữ đối diện sức ép lớn hơn
Một trong những nhóm cần được quan tâm trong quá trình chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ hiện nay được các chuyên gia cảnh báo là lao động nữ. Theo Báo cáo Việc làm Tương lai của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), AI đang tái định hình và nâng cấp các công việc.
Trong đó, lao động nữ có nguy cơ chịu ảnh hưởng bởi AI tạo sinh cao gần gấp đôi so với lao động nam. Các công việc văn phòng, hành chính và dịch vụ khách hàng là những lĩnh vực chịu ảnh hưởng lớn, trong khi đây cũng là những ngành nghề tập trung đông lao động nữ.
Bốn nhóm công việc có tỷ lệ lao động nữ cao đang chịu tác động đáng chú ý gồm hành chính, văn thư và kế toán cơ bản; dịch vụ khách hàng, bán lẻ và thu ngân; dệt may, da giày và lắp ráp linh kiện điện tử; dịch thuật, viết lách và sáng tạo nội dung phổ thông. Ở khối hành chính, văn thư và kế toán cơ bản, AI và tự động hóa có thể hỗ trợ đọc hiểu văn bản, phân loại email, lập lịch, đối chiếu chứng từ và thực hiện những tác vụ kế toán đơn giản.
Trong dịch vụ khách hàng, chatbot và trợ lý giọng nói có khả năng xử lý nhiều yêu cầu lặp lại. Trong sản xuất, các dây chuyền tự động, robot và AI thị giác đang thay đổi cách thức tổ chức công việc. Còn trong dịch thuật và sáng tạo nội dung phổ thông, AI có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ trước đây vốn cần đến nhân sự...
Ông Vũ Quang Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội nhận định, AI có thể vừa mở ra cơ hội quay lại thị trường lao động cho lao động nữ có thời gian gián đoạn việc làm, vừa trở thành rào cản nếu người lao động thiếu kỹ năng số. Vì vậy, với lao động nữ, vấn đề không chỉ là ứng phó với nguy cơ mất việc, mà còn là tạo điều kiện để họ có thể học tập, bổ sung kỹ năng và chuyển sang những công việc có giá trị cao hơn.
Theo các khuyến cáo, kỹ năng thích ứng của người lao động cần được xây dựng trên nhiều lớp. Trước hết là kỹ năng AI cơ bản, gồm biết sử dụng các công cụ AI, biết đặt câu hỏi, kiểm chứng và đánh giá kết quả, đồng thời hiểu giới hạn, rủi ro và trách nhiệm khi sử dụng AI. Tuy nhiên, AI càng phổ biến thì kiến thức chuyên ngành càng quan trọng. Người lao động không chỉ cần “biết dùng AI”, mà phải biết dùng AI để giải quyết vấn đề của ngành mình.
Để người lao động không bị bỏ lại
Theo ông Lê Quang Trung, từ nghiên cứu thị trường lao động Việt Nam và các nước cho thấy, ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, trong đó có AI là xu hướng tất yếu, bởi đây là yếu tố tăng năng suất lao động. Ước tính, khi ứng dụng công nghệ mới và trí tuệ nhân tạo sẽ làm thay đổi từ 30 - 50% vị trí việc làm tuỳ từng ngành nghề, lĩnh vực. Cùng với quá trình này, doanh nghiệp cần đào tạo lại người lao động thay vì chỉ tìm kiếm nhân sự mới; xây dựng môi trường để người lao động thử nghiệm AI; xác định rõ những công việc AI hỗ trợ và những công việc con người chịu trách nhiệm.
Cùng với quá trình này là vai trò của Nhà nước đồng hành với doanh nghiệp và người lao động. Nghị định 308/2026 có hiệu lực từ đầu tháng 8/2026 cho phép hình thành Quỹ đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp có sự hỗ trợ vốn từ Nhà nước và được miễn thuế.
Bên cạnh đó, Nhà nước cần có những dự báo trung hạn và dài hạn về tác động của ứng dụng công nghệ, AI tới vị trí việc làm để định hướng cho doanh nghiệp, người lao động; nâng cấp, kết nối hệ thống Trung tâm Dịch vụ việc làm trong cả nước hỗ trợ người lao động tìm kiếm việc làm mới, thay đổi việc làm khi bị tác động của ứng dụng công nghệ mới, AI.
Về vấn đề này, ông Nguyễn Phú Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu ban hành Khung kỹ năng số cơ bản để làm nền tảng xây dựng chương trình đào tạo. Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng tài liệu giảng dạy phù hợp, còn Bộ Công an tiếp tục triển khai chương trình “Bình dân học vụ số”, góp phần phổ cập kỹ năng số trong cộng đồng theo chương trình Nghị quyết 57...
Ông Nguyễn Phú Tiến cho rằng, việc ứng dụng công nghệ, AI, sẽ khiến một số ngành nghề mất đi, nhưng cũng tạo ra nghề mới. Vì vậy, cần có các lớp chuyển đổi, kỹ năng mới cho người lao động và phổ cập kỹ năng nghề mới.
Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp, vai trò của Nhà nước và hệ thống giáo dục đào tạo cũng rất quan trọng. Các chương trình đào tạo cần được cập nhật theo nhu cầu của thị trường lao động mới; mở rộng đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng và tăng cơ hội tiếp cận AI, kỹ năng số cho các nhóm lao động dễ bị tổn thương.
Với học sinh, sinh viên, thay vì lựa chọn ngành học chỉ vì cho rằng ngành đó “ít bị AI thay thế”, điều quan trọng hơn là xây dựng nền tảng chuyên môn, kỹ năng số và năng lực con người; sử dụng AI để học sâu hơn, chủ động trải nghiệm công nghệ, các dự án thực tế và môi trường làm việc.
“Thách thức lớn nhất không phải AI có thể làm được bao nhiêu việc, mà là con người có kịp thay đổi để tạo ra những giá trị AI khó thay thế hay không”, ông Vũ Quang Thành khẳng định.
