Luật Phát triển đô thị góp phần thể chế hóa đổi mới mô hình phát triển

Việc ban hành Luật Phát triển đô thị là cần thiết để thể chế hóa đầy đủ, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là Nghị quyết số 19-NQ/TW (Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV) về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam và Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới.

Mô hình quản trị hiện đại cho đô thị đặc biệt

Thành phố Hồ Chí Minh được xác định là đơn vị hành chính cấp tỉnh loại đặc biệt. Sau hợp nhất từ ba địa phương, Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay với diện tích hơn 6.772km2, dân số trên 14 triệu người, trở thành siêu đô thị, là trung tâm kinh tế, đầu tàu tăng trưởng của cả nước, đóng góp hơn 23% GDP và khoảng 31% ngân sách quốc gia.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường, “siêu đô thị” Thành phố Hồ Chí Minh đang đối diện với một số điểm nghẽn, đặc biệt là quy mô kinh tế của thành phố ngày càng lớn, vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc kinh tế quốc gia và khu vực nhưng các điều kiện, các khung thể chế về quản trị chưa đáp ứng với yêu cầu cho sự phát triển. Các cơ chế quản lý hiện hành được thiết kế và được mặc định trên cơ sở quản lý hành chính tập trung, áp dụng chung cho phần lớn các địa phương, chưa phản ánh được những đặc thù, tính chất, tầm vóc của một siêu đô thị.

Với nhận định trên, lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh xác định việc xây dựng Luật Phát triển đô thị nhằm tạo cơ sở pháp lý vượt trội, đồng bộ và ổn định để phát huy vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm lớn về kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế của Thành phố Hồ Chí Minh. Luật cũng giúp hoàn thiện thể chế phát triển thành phố theo tinh thần phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, tăng tính chủ động, tự chịu trách nhiệm và tạo động lực phát triển mới cho thành phố và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Theo các chuyên gia, định hướng xây dựng Luật Phát triển đô thị của Thành phố Hồ Chí Minh phù hợp với yêu cầu phát triển của thành phố tầm nhìn 50 năm, 100 năm tới. Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia ngày càng trở nên cấp thiết, Thành phố Hồ Chí Minh - từ lâu đã được xác định là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước - cần được đánh giá một cách khoa học và toàn diện vai trò của thành phố không chỉ như một “địa phương lớn”, mà như một cực phát triển quốc gia cần được trao khung thể chế tương xứng.

Điểm nổi bật nhất của dự luật được các chuyên gia nhìn nhận, đó chính là tăng tính chủ động, trao quyền mạnh hơn, thực chất hơn cho Thành phố Hồ Chí Minh. “Dự thảo Luật có một bước tiến rất đáng chú ý: Lần đầu tiên đặt ra tư duy “phân quyền triệt để, toàn diện” và nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Phát triển đô thị khi có xung đột pháp luật. Đây là tư duy rất đúng. Một siêu đô thị không thể phát triển nếu mọi quyết định đều phải quay về mô hình “xin - chờ - hướng dẫn”, Tiến sĩ Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá.

Các chuyên gia cho rằng việc phân quyền cho Thành phố Hồ Chí Minh phù hợp với mục tiêu về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam được Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định, đó là hình thành mô hình quản trị quốc gia dân chủ, hiện đại, thông minh, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả. Trong đó, quản trị quốc gia chuyển từ quản lý hành chính, nặng về tiền kiểm và kiểm soát sang quản trị phát triển dựa trên pháp quyền, dữ liệu, phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, kỷ luật thực thi và kiểm soát quyền lực.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh, dự thảo Luật Phát triển đô thị quy định rõ: Phân quyền triệt để, toàn diện và phân định rõ thẩm quyền của HĐND, UBND, Chủ tịch UBND Thành phố trong các lĩnh vực (trừ các nội dung về quốc phòng, an ninh, đối ngoại và tôn giáo), tăng cường thẩm quyền, trách nhiệm người đứng đầu gắn liền với cơ chế kiểm soát quyền lực.

Dự luật đồng thời khẳng định nguyên tắc: Bảo đảm việc vận hành nền hành chính quốc gia thống nhất, thông suốt, hiệu quả; bảo đảm tính công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và thực hiện có hiệu quả việc kiểm soát quyền lực.

Mô hình tăng trưởng mới cho siêu đô thị

Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được cho biết, quán triệt sâu sắc Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, Thành phố Hồ Chí Minh quyết tâm giữ vững ngọn cờ tiên phong, khẳng định vị thế cực tăng trưởng chủ lực và trung tâm đổi mới sáng tạo thúc đẩy cả nước bước vào kỷ nguyên mới. Thành phố đang triển khai một số nhiệm vụ trọng tâm, trước hết là kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, chuyển dịch mạnh mẽ dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

“Thành phố tập trung thu hút bằng được các sếu đầu đàn vào công nghệ cao, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu lớn, kinh tế số và kinh tế xanh. Cùng với đó xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo đủ sức cạnh tranh sòng phẳng ở tầm khu vực và quốc tế”, ông Nguyễn Văn Được nhấn mạnh.

Cũng theo Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh, đi cùng với mô hình tăng trưởng mới, thành phố tập trung đột phá về thể chế: Chủ động nghiên cứu, đề xuất xây dựng Luật Phát triển đô thị; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền triệt đề; nâng cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố trong quản lý và khơi thông mọi nguồn lực xã hội.

Dự thảo Luật Phát triển đô thị đề xuất cho Thành phố Hồ Chí Minh nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội, từ tổ chức chính quyền đô thị và cơ chế quản trị đô thị hiện đại; đến cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù; huy động nguồn lực đầu tư phát triển; liên kết vùng, phát triển hạ tầng chiến lược và kết nối vùng. Đó còn là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình, công nghệ, chính sách mới; chính sách ưu đãi đầu tư, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; quản lý, khai thác hiệu quả không gian đô thị, không gian ngầm, không gian trên cao, trên sông, ven biển và lấn biển…

Bên cạnh đó, dự luật cũng đề xuất các chính sách mang tính đặc thù riêng của Thành phố Hồ Chí Minh như: phát triển khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế; phát triển kinh tế biển, đô thị lấn biển, đô thị trên sông, lấn đảo; phát triển kinh tế đêm, trung tâm năng lượng; cơ chế tự chủ, nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước; chính sách đột phá về thu hồi đất, bồi thường, tái định cư và phát triển hệ thống đường sắt đô thị…

Mục tiêu kiến tạo mô hình tăng trưởng mới của Thành phố Hồ Chí Minh, cùng với các chính sách đặc thù, vượt trội của Luật Phát triển đô thị được các chuyên gia đánh giá cao trong bối cảnh nền kinh tế đất nước đang chuyển đổi mạnh mẽ, cùng những biến động của tình hình thế giới. Theo Nghị quyết số 19-NQ/TW, Việt Nam xác định đổi mới mô hình kinh tế theo hướng hiệu quả cao, sáng tạo, xanh, tự chủ, bao trùm và hội nhập. Trong đó, tập trung chuyển đổi tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất lao động cao. Đồng thời phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp và khai thác hiệu quả các không gian phát triển mới trở thành cấu trúc quan trọng đặc trưng của nền kinh tế.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Hùng, Giám đốc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh: Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng trưởng kinh tế, mà còn là tái cấu trúc mô hình phát triển theo hướng thông minh hơn, bền vững hơn và có năng lực thích ứng cao hơn trước những biến động của thế giới. Những thách thức như quá tải hạ tầng, áp lực dân số, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế đang đòi hỏi thành phố phải có những công cụ thể chế đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ sáng tạo để dẫn dắt sự phát triển trong giai đoạn mới.

“Trong bối cảnh đó, việc xây dựng và thực thi Luật Phát triển đô thị không chỉ là một bước hoàn thiện hành lang pháp lý, mà còn là một cơ hội lịch sử để định hình một mô hình quản trị đô thị mới cho Việt Nam. Đây phải là một đạo luật mang tính kiến tạo phát triển, cho phép Thành phố Hồ Chí Minh có thêm không gian thể chế để chủ động thử nghiệm, đổi mới, phân cấp thực chất và tổ chức thực hiện hiệu quả các mục tiêu chiến lược”, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Hùng cho biết thêm.