Tổng thống Hungary Sulyok Tamas. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN (Không được phép sử dụng, chia sẻ bởi bên thứ ba)
Theo kênh Euronews, các nghị sĩ Hungary dự kiến tiến hành bỏ phiếu vào 18h15 ngày 13/7 (giờ UTC+2). Đảng Tisza của Thủ tướng Magyar hiện nắm đa số hai phần ba tại Quốc hội, đủ để tự thông qua sửa đổi hiến pháp mà không cần sự ủng hộ của phe đối lập.
Ông Magyar giành chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử hồi tháng 4 với cam kết thay đổi hệ thống chính trị được hình thành trong 16 năm cầm quyền của ông Orban. Kể từ khi nhậm chức, nhà lãnh đạo theo đường lối bảo thủ thân châu Âu đã thúc đẩy hàng loạt biện pháp nhằm đảo ngược tình trạng tập trung quyền lực dưới thời người tiền nhiệm.
Thủ tướng Hungary nhiều lần kêu gọi Tổng thống Sulyok từ chức, cho rằng ông không còn xứng đáng với cương vị nguyên thủ quốc gia do không lên tiếng trước những phát ngôn gây chia rẽ và các động thái làm suy yếu pháp quyền dưới thời ông Orban.
Ông Magyar cũng cáo buộc Tổng thống Sulyok cùng một số quan chức cấp cao là những người phục vụ lợi ích của chính quyền cũ, được bổ nhiệm để duy trì ảnh hưởng chính trị của đảng Fidesz ngay cả sau khi lực lượng này thất bại trong bầu cử.
Tuy nhiên, ông Sulyok bác bỏ yêu cầu từ chức, cho rằng đề nghị của Thủ tướng Magyar là khó hiểu và trái hiến pháp. Tổng thống Hungary cảnh báo bản sửa đổi được đề xuất vi phạm các nguyên tắc pháp quyền, dân chủ và phân lập quyền lực.
Nếu sửa đổi được Quốc hội thông qua nhưng không được tổng thống ký ban hành, ông Magyar cho biết đảng Tisza sẽ khởi động thủ tục luận tội ông Sulyok tại Quốc hội.
Tổng thống Hungary chủ yếu giữ vai trò nghi lễ, nhưng có quyền phủ quyết luật hoặc chuyển dự luật lên Tòa án Hiến pháp để xem xét. Dù vậy, tổng thống không thể ngăn chặn một sửa đổi hiến pháp đã được Quốc hội thông qua với đủ số phiếu cần thiết.
Theo cuộc khảo sát do Trung tâm Nghiên cứu 21 (Hungary) thực hiện hồi tháng 5, khoảng 67% cử tri Hungary muốn ông Sulyok rời nhiệm sở.
Ông Sulyok, 70 tuổi, từng là Chủ tịch Tòa án Hiến pháp trước khi được Quốc hội bầu làm tổng thống với nhiệm kỳ 5 năm vào năm 2024. Ông kế nhiệm bà Katalin Novak, một đồng minh khác của ông Orban, người từ chức sau vụ ân xá cho một người bị kết án liên quan đến vụ án lạm dụng trẻ em.
Đảng Fidesz tuần trước tổ chức biểu tình phản đối kế hoạch sửa đổi hiến pháp gồm 12 nội dung, cáo buộc chính quyền của ông Magyar hành động độc đoán. Đây cũng là lời chỉ trích từng thường xuyên được phe đối lập sử dụng nhằm vào ông Orban trong thời gian cầm quyền.
Kế hoạch của Thủ tướng Magyar cũng vấp phải chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền. Tổ chức Ân xá Quốc tế cho rằng ông Sulyok có quyền được bảo đảm quy trình pháp lý đầy đủ, trong khi Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nhận định cách sửa đổi hiến pháp này gợi lại phương thức từng được đảng Fidesz sử dụng.
Ngược lại, ông Andras Baka, cựu lãnh đạo Tòa án Tối cao Hungary, cho rằng các biện pháp đặc biệt có thể được chấp nhận nếu nhằm xây dựng một trật tự hiến pháp mới.
Theo ông Baka, những cách làm như vậy không phù hợp trong một quốc gia vận hành bình thường theo pháp quyền, nhưng Hungary đã trở thành một nhà nước bị các lợi ích chính trị chi phối dưới thời ông Orban. Ông cho rằng nhiều quan chức, trong đó có tổng thống, được bổ nhiệm không phải để kiểm soát quyền lực của chính phủ mà để bảo đảm sự tồn tại của hệ thống cũ sau thất bại bầu cử.
Nhiệm kỳ của ông Baka từng bị chấm dứt sớm vào năm 2011 thông qua một biện pháp lập pháp tương tự, sau khi ông lên tiếng lo ngại về các cải cách tư pháp của đảng Fidesz.
Ngoài việc mở đường bãi nhiệm tổng thống, dự thảo sửa đổi còn đặt giới hạn 12 năm hoặc ba nhiệm kỳ đối với các nghị sĩ. Quy định này có thể khiến một số chính trị gia đối lập không đủ điều kiện tranh cử vào năm 2030.
Bản sửa đổi cũng khôi phục quyền xem xét các đạo luật ngân sách của Tòa án Hiến pháp và tái áp dụng tuổi nghỉ hưu bắt buộc là 70 đối với thẩm phán của cơ quan này, đảo ngược thay đổi được thông qua dưới thời ông Orban vào năm 2013.
Bốn trong số 15 thành viên hiện tại của Tòa án Hiến pháp đã trên 70 tuổi sẽ phải rời chức, trong đó có Chủ tịch Peter Polt, người được xem là một đồng minh khác của ông Orban.
Cuộc bỏ phiếu đánh dấu bước đi quan trọng trong nỗ lực cải tổ bộ máy nhà nước của Thủ tướng Magyar, đồng thời làm dấy lên tranh luận về giới hạn quyền lực trong quá trình cải cách thể chế.