Công nghệ biến thủy ngân thành vàng
Marathon Fusion, công ty năng lượng nhiệt hạch có trụ sở tại San Francisco vừa qua đã tuyên bố đã chuyển đổi thủy ngân thành vàng ổn định trong tháng trước, vượt kỷ lục của Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) tới 10 lần. Tuy nhiên, tuyên bố này chưa được xác minh độc lập, đồng thời các thông tin công bố chưa cho biết lượng vàng tạo ra cũng như chi phí của quá trình.
Theo Euronews, công nghệ của Marathon Fusion sử dụng neutron sinh ra từ các phản ứng nhiệt hạch để bắn phá thủy ngân, tạo thành một đồng vị không ổn định của kim loại này, sau đó phân rã thành vàng.
Marathon Fusion được thành lập năm 2023 bởi Kyle Schiller và Adam Rutkowski, cựu kỹ sư của SpaceX. Công ty tập trung phát triển các hệ thống nhiên liệu cho nhà máy điện nhiệt hạch trong tương lai, với mục tiêu tạo ra điện bằng cách kết hợp các nguyên tử, tương tự quá trình diễn ra bên trong Mặt Trời.
Trên website, doanh nghiệp liệt kê Bộ Năng lượng Mỹ là đối tác và cho biết từng nhận giải thưởng của Cơ quan Dự án Nghiên cứu Tiên tiến về Năng lượng (ARPA-E) thuộc bộ này vào năm 2023. Các nhà đầu tư và đơn vị hậu thuẫn còn có Breakthrough Energy, mạng lưới công nghệ khí hậu do tỷ phú Bill Gates sáng lập, cùng tập đoàn khai khoáng Anglo American, chủ sở hữu De Beers, doanh nghiệp kim cương tự nhiên hàng đầu thế giới.
Marathon Fusion cũng cho biết đã phá kỷ lục tồn tại 40 năm của Liên Xô trong lĩnh vực máy ly tâm plasma, thiết bị quay khí mang điện ở tốc độ cao để tách các đồng vị phục vụ sản xuất nhiên liệu nhiệt hạch. Công ty hiện xây dựng một lò phản ứng tại San Francisco, hướng đến mật độ công suất kỷ lục, tức tạo ra lượng năng lượng lớn nhất trong một không gian nhất định.
Trước đó, CERN cho biết Máy Va chạm Hadron Lớn (LHC), máy gia tốc hạt mạnh nhất thế giới, đã tạo ra khoảng 29 picogram vàng trong giai đoạn vận hành từ năm 2015 đến 2018. Lượng này tương đương 29 phần nghìn tỷ gram, gồm khoảng 86 tỷ hạt nhân vàng. Tuy nhiên, chúng chỉ tồn tại trong khoảng thời gian cực ngắn trước khi bị phá hủy trong các va chạm với thiết bị của máy gia tốc.
Tuyên bố của Marathon Fusion thu hút sự chú ý bởi ý tưởng biến kim loại thông thường thành vàng vốn gắn liền với giấc mơ giả kim thuật hàng thế kỷ. Nếu công nghệ có thể được triển khai trên quy mô thương mại với chi phí cạnh tranh, ngành khai thác vàng có thể đối mặt với những câu hỏi tương tự từng xuất hiện trong thị trường kim cương.
Bài học từ kim cương nhân tạo
Kim cương nhân tạo có thành phần hóa học và cấu trúc tinh thể giống kim cương khai thác tự nhiên. Dù các chuyên gia có thể phân biệt hai loại bằng những phương pháp chuyên dụng, công nghệ sản xuất trong phòng thí nghiệm đã giúp tạo ra nguồn cung lớn với giá thấp hơn đáng kể.
Theo nhà phân tích ngành kim cương Paul Zimnisky, giá bán buôn kim cương nhân tạo đã giảm 90-95% so với mức năm 2015, theo số liệu ông công bố năm ngoái. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm này cũng gây sức ép lên giá kim cương tự nhiên.
De Beers, doanh nghiệp đứng sau khẩu hiệu nổi tiếng "Kim cương là vĩnh cửu", từng ra mắt thương hiệu kim cương nhân tạo Lightbox vào năm 2018, với mức giá 800 USD mỗi carat. Tuy nhiên, hãng đóng cửa thương hiệu này vào năm 2025 để tập trung trở lại vào kim cương tự nhiên.
Áp lực trên thị trường kim cương diễn ra trong bối cảnh De Beers gặp khó khăn về tài chính. Theo Bloomberg, Anglo American ghi nhận khoản lỗ cơ bản 511 triệu USD trong năm 2025 và đang đàm phán bán 85% cổ phần tại De Beers với giá khoảng một tỷ USD cho nhóm nhà đầu tư do Gareth Penny, cựu lãnh đạo De Beers, đứng đầu.
Tập đoàn hàng xa xỉ Thụy Sĩ Richemont, chủ sở hữu thương hiệu Cartier, cùng nhà bán lẻ trang sức Mỹ Signet, đơn vị sở hữu các chuỗi Kay và Zales, được cho là cũng đang đàm phán tham gia nhóm đầu tư này.
Vàng nhân tạo có thể khiến giá vàng sụp đổ?
Dù câu chuyện kim cương nhân tạo khiến thị trường chú ý, việc sản xuất vàng trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa giá vàng sẽ sớm lao dốc.
Khác với kim cương, vàng là nguyên tố hóa học có số hiệu nguyên tử 79. Để biến thủy ngân thành vàng, các nhà khoa học phải thay đổi cấu trúc hạt nhân nguyên tử, chứ không chỉ tạo ra vật liệu có cùng thành phần hóa học bằng phương pháp tổng hợp thông thường.
Quá trình này đòi hỏi công nghệ hạt nhân phức tạp và nguồn năng lượng lớn. Ngay cả khi có thể tạo ra vàng ổn định, hiệu quả kinh tế vẫn là câu hỏi quan trọng nhất: lượng vàng thu được có đủ lớn và chi phí sản xuất có đủ thấp để cạnh tranh với vàng khai thác hay không.
Hiện Marathon Fusion chưa công bố dữ liệu được xác minh độc lập về sản lượng vàng, chi phí sản xuất hoặc khả năng mở rộng công nghệ. Vì vậy, tuyên bố của công ty chưa đủ cơ sở để kết luận vàng nhân tạo có thể trở thành nguồn cung thương mại đáng kể.
Trong ngắn hạn, phát hiện này chủ yếu đặt ra một triển vọng công nghệ hơn là mối đe dọa trực tiếp đối với thị trường vàng. Tuy nhiên, nếu những đột phá tương tự được chứng minh và chi phí sản xuất giảm mạnh trong tương lai, ngành khai thác kim loại quý có thể phải đối diện với một câu hỏi từng làm thay đổi thị trường kim cương: điều gì sẽ xảy ra khi một vật liệu quý hiếm có thể được tạo ra bằng công nghệ thay vì khai thác từ lòng đất?
