Ảnh vệ tinh cho thấy góc nhìn cận cảnh các tòa nhà của Bộ Tình báo tại Tehran, Iran, ngày 22/2/2026, trước khi xảy ra các cuộc không kích. Ảnh: VANTOR
Theo các thông tin được công bố, đây là một phần trong chuỗi diễn biến quân sự giữa Iran và Israel, phản ánh mức độ đối đầu ngày càng sâu sắc giữa hai bên. Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố thời sự, sự kiện này cũng khiến nhiều người quan tâm hơn đến Bộ Tình báo Iran - một trong những cơ quan quan trọng nhất trong cấu trúc quyền lực của Cộng hòa Hồi giáo.
Bộ Tình báo Iran (MOIS) được thành lập vào đầu thập niên 1980, sau Cách mạng Hồi giáo Iran 1979 và trong thời kỳ diễn ra Chiến tranh Iran - Iraq. Mục tiêu ban đầu của cơ quan này là xây dựng một hệ thống tình báo mới thay thế cho bộ máy cũ dưới thời quân chủ, đồng thời bảo vệ nhà nước non trẻ trước các thách thức trong và ngoài nước.
Theo thời gian, MOIS dần phát triển thành cơ quan tình báo dân sự trung tâm của Iran, với nhiệm vụ thu thập, phân tích và điều phối thông tin liên quan đến an ninh quốc gia. Cơ quan này đóng vai trò điều phối giữa nhiều tổ chức tình báo khác nhau thông qua một hội đồng chuyên trách.
Hiện nay, Bộ Tình báo Iran có phạm vi hoạt động rộng, bao gồm cả trong nước lẫn quốc tế. Trong nước, cơ quan này tập trung vào phản gián, giám sát an ninh và theo dõi các nguy cơ tiềm tàng đối với ổn định xã hội. Ở nước ngoài, MOIS tham gia thu thập thông tin chiến lược, theo dõi các nhóm đối lập và phân tích tình hình khu vực.
Các nghiên cứu cho thấy MOIS được tổ chức thành nhiều đơn vị chức năng, phụ trách các lĩnh vực như an ninh, phản gián, hoạt động đối ngoại và phân tích chiến lược. Mạng lưới của cơ quan này trải rộng ở nhiều khu vực trên thế giới, từ Trung Đông, châu Âu đến châu Á và châu Mỹ.
Trong một số trường hợp, hoạt động tình báo được triển khai thông qua các kênh ngoại giao hoặc tổ chức văn hóa, phù hợp với thông lệ phổ biến của nhiều quốc gia trong lĩnh vực này.
Một đặc điểm đáng chú ý trong hệ thống an ninh Iran là sự tồn tại song song của nhiều cơ quan tình báo. Bên cạnh MOIS, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cũng có một nhánh tình báo riêng, hoạt động độc lập và trực tiếp chịu sự chỉ đạo của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei.
Hai hệ thống này có những điểm giao thoa nhưng cũng có sự khác biệt về phương thức hoạt động. Trong khi MOIS thường vận hành theo hướng thể chế và dài hạn, các đơn vị thuộc IRGC có xu hướng phản ứng nhanh hơn trong các tình huống an ninh cụ thể. Sự tồn tại song song này được cho là nhằm tạo ra cơ chế kiểm soát và cân bằng trong nội bộ hệ thống quyền lực.
Trước khi trở thành Bộ trưởng, ông Esmaeil Khatib từng có thời gian phục vụ trong các đơn vị liên quan đến an ninh và tình báo, bao gồm cả IRGC. Việc ông được lãnh tụ Ali Khamenei bổ nhiệm vào năm 2021 cho thấy vai trò quan trọng của vị trí này trong bộ máy lãnh đạo.
Nhờ nền tảng vừa mang tính tôn giáo vừa có kinh nghiệm trong lĩnh vực an ninh, Khatib được xem là người có khả năng kết nối giữa các nhánh quyền lực khác nhau trong hệ thống. Trong thời gian tại nhiệm, ông phụ trách điều phối nhiều hoạt động liên quan đến an ninh nội địa và hợp tác tình báo.
Trong bối cảnh quốc tế phức tạp, Bộ Tình báo Iran cũng tham gia vào các hoạt động thu thập thông tin và bảo vệ lợi ích quốc gia ở nước ngoài. Một số báo cáo cho rằng cơ quan này có liên quan đến các chiến dịch mạng và hoạt động tình báo xuyên quốc gia, bao gồm cả việc theo dõi các tổ chức và cá nhân mà Tehran coi là có thể ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.
Tương tự nhiều quốc gia khác, Iran coi hoạt động tình báo là công cụ quan trọng để bảo vệ chủ quyền và định hình chiến lược trong môi trường cạnh tranh địa chính trị.
Dù sở hữu một hệ thống tình báo được tổ chức chặt chẽ, Iran vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm áp lực từ bên ngoài và những biến động trong nước. Các sự kiện gần đây cho thấy môi trường an ninh khu vực đang trở nên khó lường hơn, với nguy cơ leo thang xung đột.
Trong bối cảnh đó, sự thay đổi nhân sự cấp cao như trường hợp của Esmaeil Khatib có thể ảnh hưởng nhất định đến cách thức vận hành, nhưng khó làm thay đổi toàn bộ cấu trúc của hệ thống.