Chi phí thu gom lớn cùng hạ tầng tái chế chưa hoàn thiện đang khiến nhiều doanh nghiệp sản xuất pin tại Ấn Độ gặp khó trong việc đáp ứng các mục tiêu tái chế bắt buộc, làm dấy lên lo ngại về môi trường và ảnh hưởng đến chiến lược đảm bảo nguồn cung khoáng sản quan trọng của nước này.

Tham vọng và thực tế

Ấn Độ đang đẩy mạnh các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) nhằm thúc đẩy hoạt động thu gom và tái chế pin đã qua sử dụng. Theo tờ Nikkei Asia, đối với pin khô cầm tay - loại pin phổ biến trong các thiết bị điện tử tiêu dùng và vẫn là nguồn năng lượng thiết yếu tại nhiều khu vực nông thôn - các nhà sản xuất phải thu hồi lượng pin tương đương 60% số đã bán ra cách đó ba năm trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 3/2027, tăng 10 điểm phần trăm so với năm trước. Nếu không đạt chỉ tiêu, doanh nghiệp sẽ phải gánh các khoản chi phí đáng kể theo cơ chế EPR.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu và khả năng triển khai vẫn rất lớn. Tỷ lệ thu gom và tái chế hiện nay ở hầu hết trường hợp vẫn dưới 10%, chủ yếu do những trở ngại về logistics và chi phí.

Ông Akio Fujita, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Panasonic Energy tại Ấn Độ, cho biết các chương trình thí điểm thu gom của doanh nghiệp thường chỉ đạt tỷ lệ từ 1-2%. Chỉ trong một số trường hợp đặc biệt, khi tận dụng được lượng pin thải tồn đọng từ nhiều năm trước, tỷ lệ này mới có thể đạt 10-12%.

Một dự án kéo dài 12 tháng giữa nhà sản xuất pin khô Indo National và startup thu gom rác tận nơi The Kabadiwala tại thành phố Lucknow cũng chỉ thu hồi được khoảng 1% số pin đã bán ra trong khu vực.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy những thị trường phát triển như Bỉ hay Thụy Sĩ phải mất từ 15-20 năm mới đạt tỷ lệ thu gom khoảng 60-70%.

Pin giá trị thấp

Theo các chuyên gia, rào cản lớn nhất nằm ở giá trị kinh tế thấp của pin khô cùng nhận thức hạn chế của người tiêu dùng.

Ông Sunil Trikha, chuyên gia lâu năm trong lĩnh vực pin, cho biết các loại pin có giá trị cao như pin xe điện hay pin ô tô dễ thu hồi hơn nhờ vẫn còn giá trị sau khi sử dụng, tạo động lực để người dùng mang đi đổi hoặc bán lại.

Ngược lại, pin khô thường có giá trị rất thấp nên phần lớn bị vứt cùng rác sinh hoạt. Các chương trình khuyến mại như giảm giá 10% khi mang pin cũ đến đổi cũng khó tạo được sức hút đáng kể.

Trong khi đó, các quy định về quản lý chất thải pin của Ấn Độ chủ yếu được xây dựng dựa trên kỳ vọng lượng pin lithium-ion hết vòng đời sẽ tăng nhanh. Dự báo đến năm 2035, lượng pin lithium-ion từ thiết bị điện tử tiêu dùng cần tái chế sẽ tăng 189%, từ khoảng 19.000 tấn năm 2023 lên 55.000 tấn.

Nếu không được xử lý thông qua các kênh chính thức, lượng pin này nhiều khả năng sẽ tiếp tục đi vào hệ thống thu gom phi chính thức, nơi phần lớn bị đốt hoặc chôn lấp. Quá trình này có thể phát tán nhiều chất độc hại vào không khí, đất và nguồn nước, gây nguy cơ đối với sức khỏe con người cũng như hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, việc không tái chế hiệu quả cũng khiến Ấn Độ đánh mất cơ hội thu hồi các khoáng sản quan trọng để tái sử dụng trong sản xuất pin mới, qua đó tiếp tục phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu vốn chịu nhiều biến động về giá và rủi ro địa chính trị.

Doanh nghiệp kiến nghị lộ trình linh hoạt hơn

Từ năm tài khóa tới, các nhà sản xuất pin tại Ấn Độ sẽ phải sử dụng tỷ lệ tối thiểu vật liệu tái chế trong quá trình sản xuất. Tuy nhiên, ngay cả khi lượng pin thu gom được tăng lên, hiệu quả kinh tế của hoạt động tái chế vẫn là bài toán nan giải.

Theo ông Trikha, đối với cùng một khối lượng chất thải, giá trị vật liệu thu hồi từ pin kẽm chỉ bằng chưa tới 5% so với pin lithium-ion. Không chỉ vậy, quá trình tái chế pin kẽm còn đòi hỏi công nghệ hóa học phức tạp và tốn kém hơn so với việc tái chế các loại pin axit-chì.

Dù vậy, mức chi phí tham chiếu trong cơ chế EPR đối với pin kẽm lại được áp dụng tương đương pin lithium-ion, ở mức 2.400 rupee/kg, khiến gánh nặng tài chính đối với các nhà sản xuất pin giá trị thấp tăng lên đáng kể. Những doanh nghiệp không đạt chỉ tiêu thu gom buộc phải mua tín chỉ EPR từ các đơn vị tái chế được cấp phép.

Ông Rajesh VL, chuyên gia tư vấn công nghiệp, cho rằng các quy định đối với pin giá trị thấp nên được triển khai theo lộ trình chậm hơn. Theo kế hoạch hiện nay, từ năm tài khóa bắt đầu vào tháng 4/2027, các doanh nghiệp sẽ phải thu hồi tới 70% lượng pin đã bán ra ba năm trước đó.

Ông nhận định chỉ tiêu chỉ nên được nâng dần sau khi các nhà sản xuất, doanh nghiệp tái chế và cơ quan quản lý xây dựng được nhận thức của người tiêu dùng, mạng lưới thu gom và năng lực tái chế đủ mạnh.

Ngoài chi phí vận chuyển cao, các doanh nghiệp tái chế còn phải chịu thuế hàng hóa và dịch vụ (GST) 18% đối với phế liệu mua từ các kênh thu gom phi chính thức, khiến hiệu quả kinh tế của việc tái chế pin giá trị thấp tiếp tục suy giảm.

Một số chuyên gia cho rằng các nhà sản xuất có thể giảm chi phí bằng cách cùng xây dựng mạng lưới thu gom chung hoặc thuê ngoài dịch vụ. Hiện Attero - doanh nghiệp tái chế rác thải điện tử của Ấn Độ - xử lý khoảng 15.000 tấn chất thải pin mỗi năm, trong đó có khoảng 500 tấn pin khô, thông qua mạng lưới thu gom trực tiếp tại 21 thành phố cùng hệ thống đối tác trải rộng hơn 1.000 thành phố và thị trấn.

Theo Tổng giám đốc kiêm đồng sáng lập Attero Nitin Gupta, chi phí thu gom sẽ giảm đáng kể khi quy mô mạng lưới logistics ngược được mở rộng. Ông cũng đề xuất đưa chi phí xử lý pin sau sử dụng vào giá bán sản phẩm. Theo ước tính của ông, giá pin sơ cấp chỉ cần tăng chưa tới 10% là có thể hỗ trợ đáng kể cho hệ thống tái chế.

Về dài hạn, giới chuyên gia cho rằng hoạt động tái chế chỉ có thể phát triển bền vững khi mọi bên tham gia đều có động lực kinh tế rõ ràng. Thay vì chỉ dựa vào mô hình bắt buộc doanh nghiệp thu gom, Ấn Độ nên chuyển sang cơ chế chia sẻ trách nhiệm giữa Chính phủ, người tiêu dùng và các doanh nghiệp trong toàn chuỗi giá trị để tạo nền tảng cho một hệ thống tái chế hiệu quả và bền vững.